Գլուխ երկրորդ. Տարածություն և ժամանակ

Մարմինների շարժման մասին մեր այժմյան պատկերացումները գալիս են Գալիլեյից և Նյուտոնից։ Նրանցից առաջ մարդիկ հավատում էին Արիստոտելին, ով ասում էր, որ մարմնի բնական վիճակը դադարն է, և որ մարմինը շարժվում էմիայն որևէ ուժի կամ իմպուլսի դրդումով։ Դրանից հետևում էր, որ ծանր մարմինը պետք է ավելի արագ ընկնի, քան թեթևը, քանի որ Երկիրը նրան ավելի մեծ ուժով կքաշի դեպի իրեն։

Արիստոտելյան ավանդույթը նաև պնդում էր, որ տիեզերքը կառավարող բոլոր օրենքներին կարելի է հասու լինել զուտ մտածողությամբ. դիտումներով ստուգելու կարիք չկա։ Այսպիսով մինչև Գալիլեյը ոչ ոք գլուխ չդրեց պարզելու՝ արդյո՞ք տարբեր զանգվածներով մարմինները իրականում ընկնում են տարբեր արագություններով։   Ասում են, որ Գալիլեյը Արիստոտելի համոզմունքի սխալ լինելը ցույց է տվել ՝ Պիզայի թեք աշտարակից մարմիններ նետելով։ Այս պատմությունը համարյա հաստատ ճիշտ չէ. բայց Գալիլեյը դրա նման մի բան արել է՝ տարբեր զանգվածներով գնդեր է գլորել թեք հարթությունով։ Այս իրավիճակը նման է ուղղահայաց ընկնող ծանր մարմինների դեպքին, սակայն ավելի հեշտ է դիտարկելը, քանի որ արագությունները ավելի փոքր են։ Գալիլեյի չափումները ցույց տվեցին, որ ամեն մի մարմնի արագության աճի չափը նույնն է՝ ինչ էլ լինի զանգվածը։ Օրինակ, եթե գունդը գլորենք մի թեքությամբ, որը ամեն տասը մետրի վրա իջնում է մեկ մետրով, գունդը մեկ վայրկյանից կիջնի մեկ մետր-վայրկյան արագությամբ, երկու վայրկյանից՝ երկու մետր-վայրկյան արագությամբ և այսպես շարունակ, որքան էլ որ ծանր լինի։ Իհարկե, արճիճը փետուրից արագ կընկնի, սակայն միայն այն պատճառով, որ փետուրի անկումը օդի դիմադրությունից դանդաղում է։ Եթե նետենք երկու մարմիններ, որոնց դիմադրությունը օդին շատ մեծ չէ, օրինակ՝ երկու տարբեր կապարե ծանրություններ, դրանք կընկնեն նույն արագությամբ։ Լուսնի վրա, որտեղ օդ չկա, որ դանդաղեցնի ընկնող մարմինները, աստղագնաց Դավիդ Ռ. Սկոտը փորձ անցկացրեց փետուրով և կապարով և գտավ, որ դրանք միևնույն ժամանակ են հասնում գետնին։

Նյուտոնը Գալիլեյի չափումներն օգտագործեց որպես իր շարժման օրենքների հիմք։ Գալիյելի փորձերում, մինչ մարմինը գլորվում է թեքությամբ, նրա վրա միշտ նույն ուժն է ազդում (իր կշիռը) և դրա ազդեցությամբ արագությունը անընդհատ աճում է։ Սա ցույց տվեց, որ ուժի իրական ազդեցությունը միշտ մարմնի արագությունը փոխելն է, ոչ թե պարզապես շարժման մեջ դնելը, ինչպես կարծում էին նախկինում։ Դա նաև նշանակում էր, որ եթե մարմնի վրա որևէ ուժ չի ազդում, այն կշարունակի անփոփոխ արագությամբ, ուղղագիծ շարժվել։ Այս գաղափարն առաջին անգամ հստակ ձևակերպվեց 1687թ. հրատարակված Նյուտոնի «Մաթեմատիկայի սկզբունքներում», և հայտնի է որպես Նյուտոնի առաջին օրենք։ Թե ինչ է պատահում մարմնի հետ, երբ նրա վրա ուժ է ազդում, տրվում է Նյուտոնի երկրորդ օրենքով։ Ըստ դրա՝ մարմինը կարագանա կամ կփոխի իր արագությունը ուժին ուղիղ համեմատական չափով։ (Օրինակ, արագացումը երկու անգամ կմեծանա, եթե ուժը երկու անգամ մեծանա։) Նաև՝որքան մեծ է մարմնի զանգվածը (կամ նյութի քանակությունը մարմնում), այնքան փոքր է արագացումը։ (Նույն ուժը, ազդելով կրկնակի մեծ զանգվածով մարմնի վրա, կառաջացնի կիսով չափ փոքր արագացում)։ Հայտնի օրինակ է ավտոմեքենան. որքան հզոր է շարժիչը, այնքան մեծ է արագացումը, բայց որքան ծանր է մեքենան, այնքան փոքր է արագացումը միևնույն շարժիչի դեպքում։ Բացի իր շարժման օրենքներից, Նյուտոնը հայտնաբերեց գրավիտացիայի ուժը նկարագրող օրենքը, ըստ որի՝ մարմիններն իրար ձգում են իրենց զանգվածներին ուղիղ համեմատական ուժով։ Ուստի ուժը երկու մարմինների միջև կրկնակի մեծ կլինի, եթե մարմիններից մեկի (ենթադրենք Ա մարմնի) զանգվածը կրկնապատկվի։ Սա սպասվում էր, քանի որ կարող ենք համարել, որ Ա նոր մարմինը կազմված է սկզբնական զանգվածն ունեցող երկու մարմիններից։ Յուրաքանչյուրը Բ մարմինը կձգի սկզբնական ուժով։ Այսպիսով,արդյունարար ուժը Ա և Բ մարմինների միջև կլինի սկզբնականի կրկնակին։ Եվ եթե մարմիններից մեկի զանգվածն, ասենք, կրկնապատկվի, իսկ մյուսինը եռապատկվի, ուժը վեց անգամ առավել կլինի։ Հիմա կարող ենք հասկանալ, թե ինչու են մարմիններն ընկնում միևնույն արագությամբ. կրկնակի կշռող մարմինը կրկնակի գրավիտացիոն ուժով ներքև կձգվի, բայց կրկնակի կլինի նաև զանգվածը։ Համաձայն Նյուտոնի երկրորդ օրենքի, այս երկու ներգործությունները կչեզոքացնեն իրար, և արագացումն ամեն դեպքում նույնը կլինի։

Նյուտոնի   ձգողության օրենքն ասում է նաև, որ ինչքան հեռանում են մարմինները, այնքան փոքրանում է ուժը։ Նյուտոնի գրավիտացիայի օրենքն ասում է, որ աստղի գրավիտացիոն ձգողությունը կիսով չափ հեռու գտնվող նմանատիպ աստղի ձգողության ճիշտ մեկ քառորդն է։ Այս օրենքը մեծ ճշտությամբ կանխատեսում է Երկրի, Լուսնի և մոլորակների ուղեծրերը։ Եթե օրենքը այնպիսին լիներ, որ աստղի գրավիտացիոն ձգողությունը հեռավորության փոփոխվելուն զուգընթաց ավելի արագ նվազեր կամ աճեր, մոլորակների ուղեծրերը էլիպսային չէին լինի, այլ՝ պարուրաձև կմիտվեին դեպի Արևը կամ կհեռանային նրանից։

Արիստոտելի գաղափարների մեծ տարբերությունը Գալիլեյի և Նյուտոնի գաղափարներից այն էր, որ Արիստոտելը հավատում էր, թե մարմնի համար, եթե նրա վրա որևէ ուժ կամ իմպուլս չի ազդում, նախընտրելի է հանգստի վիճակը։ Մասնավորապես նա կարծում էր, որ Երկիրը հանգստի վիճակում է։ Իսկ Նյուտոնի օրենքներից հետևում է, որ հանգստի ընդհանրական չափանիշ չկա։ Կարող ենք նույն հաջողությամբ ասել, որ Ա մարմինը դադարի վիճակում է, իսկ Բ մարմինը հաստատուն արագությամբ շարժվում է Ա մարմնի նկատմամբ, կամ որ Բ մարմինը դադարի վիճակում է, իսկ Ա մարմինը շարժվում է։ Օրինակ, եթե մի պահ մի կողմ դնենք Երկրի պտույտը և նրա ուղեծիրը Արևի շուրջը, կարող ենք ասել, որ Երկիրը դադարի վիճակում է, իսկ գնացքը նրա վրա շարժվում է հյուսիս իննսուն մղոն-ժամ արագությամբ, կամ որ գնացքը դադարի վիճակում է, իսկ երկիրը հարավ է շարժվում իննսուն մղոն-ժամ արագությամբ։ Եթե մեկը գնացքում շարժվող մարմիններով փորձեր անի, Նյուտոնի բոլոր օրենքները դեռ տեղի կունենան։ Օրինակ, գնացքում սեղանի թենիս խաղացողները կտեսնեն, որ գնդակները ենթարկվում են Նյուտոնի օրենքներին՝ ճիշտ ինչպես երկաթգծի մոտ դրված սեղանի գնդակները։ Ուստի ոչ մի կերպ հնարավոր չէ ասել՝ գնացքն է շարժվում թե Երկիրը։

Դադարի բացարձակ ստանդարտ չունենալը նշանակում է, որ չենք կարող որոշել՝ արդյոք տարբեր ժամանակներում տեղի ունեցող երկու իրադարձություններ տարածության նույն տեղում են պատահում։ Օրինակ, ենթադրենք մեր սեղանի թենիսի գնդակը ուղիղ վերև-ներքև է ցատկում՝ վայրկյանը մեկ սեղանի միևնույն կետին երկու անգամ հարվածելով։ Ճանապարհից նայողին այդ երկու ցատկերը կերևան միմյանցից քառասուն մետր հեռու, քանի որ գնացքը ցատկերի միջև եղած ժամանակահատվածում այդքան տարածություն կանցնի։ Բացարձակ հանգստի չգոյությունը այսպիսով նշանակում է, որ չենք կարող տալ որևէ իրադարձության բացարձակ դիրքը տարածության մեջ, ինչպես համարում էր Արիստոտելը։   Իրադարձությունների դիրքերը և նրանց հեռավորությունները տարբեր են գնացքում գտնվող մարդու և ճանապարհից նայողի համար, և ոչ մի պատճառ չկա մեկի դիրքը նախընտրել մյուսինից։

Բացարձակ դիրքի, կամ, ինչպես ասում էին, բացարձակ տարածության այս չգոյությունը խիստ անհանգստացնում էր Նյուտոնին, քանի որ դա չէր համաձայնեցվում բացարձակ Աստծո իր գաղափարի հետ։ Փաստորեն, նա մերժում էր ընդունել բացարձակ տարածության չգոյությունը, նույնիսկ եթե դա իր իսկ օրենքներից էր բխում։   Այս իռացիոնալ հավատի համար շատերը նրան խստորեն քննադատում էին։ Ամենահիշարժանը եպիսկոպոս Բերկլին է՝ փիլիսոփա, ով հավատում էր, որ տարածությունը և բոլոր նյութական օբյեկտները պատրանք են։Երբ հայտնի Դր. Ջոնսոնին պատմեցին Բերկլիի տեսակետը, նա բացականչեց. «Ես ժխտում եմ դա այսպե՛ս» և քացով խփեց մի մեծ քարի։

Ե՛վ Արիստոտելը, և՛ Նյուտոնը հավատում էին բացարձակ ժամանակին։ Այսինքն՝ նրանք հավատում էին, որ կարող ենք միարժեքորեն չափել ժամանակահատվածը երկու իրադարձությունների միջև, և որ այն նույնը կլինի՝ով էլ որ չափի, եթե իհարկե, ժամացույցը լավն է։ Ժամանակն ամբողջովին անջատ և անկախ է տարածությունից։ Մարդկանց մեծ մասը սա կհամարի ողջամիտ տեսակետ։ Այնուամենայնիվ, մենք ստիպված ենք փոխել մեր պատկերացումները տարածության և ժամանակի մասին։ Չնայած մեր ակնհայտորեն ողջամիտ դատողությունները լավ են աշխատում, երբ գործ ունենք խնձորների կամ համեմատաբար դանդաղ շարժվող մոլորակների նման իրերի հետ, դրանք ընդհանրապես չեն աշխատում լույսի արագությամբ կամ դրան մոտ արագությամբ շարժվող բաների դեպքում։

Այն փաստը, որ լույսը շարժվում է վերջավոր, բայց խիստ մեծ արագությամբ, առաջին անգամ 1676թ. բացահայտեց դանիացի աստղագետ Օլե Քրիստենսեն Ռյոմերը։ Նա նկատեց, որ ժամանակահատվածները, որոնց ընթացքում Յուպիտերի արբանյակները հայտնվում էին՝ Յուպիտերի հետևից դուրս գալով, հավասարաչափ չէին բաշխված ըստ տարածության, ինչպես ակնկալվում էր, եթե լուսինները Յուպիտերի շուրջը պտտվում են հաստատուն արագությամբ։ Մինչ Երկիրը և Յուպիտերը պտտվում են Արևի շուրջը, նրանց հեռավորությունը փոփոխվում է։ Ռյոմերը նկատեց, որ Յուպիտերի լուսինների խավարումները այնքան ավելի ուշ են նկատվում, որքան մենք հեռու ենք Յուպիտերից։ Նրա բացատրությունն այն էր, որ լուսինների լույսի մեզ հասնելը ավելի երկար է տևում, երբ ավելի հեռու ենք։ Երկրից Յուպիտերի հեռավորության փոփոխությունների նրա չափումները, սակայն, մեծ ճշգրտություն չունեին, այդ պատճառով լույսի արագության համար նա ստացավ 224.000 կիլոմետր-վայրկյան արժեքը. արդի չափումներով մոտ 299.000 կիլոմետր-վայրկյան է: Չնայած դրան, Ռյոմերի նվաճումը՝ ոչ միայն լույսի արագության վերջավոր լինելը ապացուցելը, այլև՝ այդ արագության չափումը բացառիկ էր,- և դա Նյուտոնի «Մաթեմատիկայի սկզբունքների» հրատարակությունից տասնմեկ տարի առաջ էր։ Լույսի տարածման իսկական տեսություն չեղավ մինչև 1865թ., երբ բրիտանացի ֆիզիկոս Ջեյմս Քլերկ Մաքսվելը կարողացավ միավորել մինչ այդ էլեկտրական և մագնիսական ուժերը նկարագրելու համար կիրառվող մասնակի տեսությունները։ Մաքսվելի հավասարումները կանխատեսում էին, որ միավորված էլեկտրամագնիսական դաշտում կարող են լինել ալիքանման խոտորումներ, և որ դրանք պետք է տարածվեն որոշյալ արագությամբ՝ ինչպես լճակի ալիքները։ Եթե այդ ալիքների երկարությունը (հեռավորությունը երկու ալիքի կատարների միջև) մետրի կարգի է կամ ավելի, դրանց ասում ենք ռադիոալիքներ։ Ավելի կարճ ալիքները հայտնի են որպես միկրոալիքներ (մի քանի սանտիմետր) կամ ինֆրակարմիր (սանտիմետրի տասհազարերորդական մասից ավելի)։   Տեսանելի լույսի երկարությունը ընդամենը քառասուն միլիոներորդից ութսուն միլիոներորդ սանտիմետր է։ Ավելի կարճ ալիքները հայտնի են որպես ուլտրամանուշակագույն, ռենտգենյան և գամմա ճառագայթներ։

Մաքսվելի տեսությունը կանխատեսում էր, որ ռադիո- կամ լուսային ալիքները պետք է տարածվեն որոշակի ֆիքսված արագությամբ։ Բայց Նյուտոնի տեսությունը վերացրել էր բացարձակ հանգստի գաղափարը, ուստի եթե լույսը տարածվում էր վերջավոր արագությամբ, պետք էր ասել՝ ինչի նկատմամբ էր չափվում այդ ֆիքսված արագությունը։

Այսպիսով առաջարկվեց, որ «եթեր» կոչված սուբստանցիա կա, որն առկա է ամենուրեք, նույնիսկ «դատարկ» տարածության մեջ։ Լուսային ալիքները պետք է եթերով տարածվեն՝ ինչպես ձայնն է տարածվում օդի միջով, և դրանց արագությունը, ուրեմն, պիտի դիտարկվի եթերի նկատմամբ։   Եթերի նկատմամբ շարժվող տարբեր դիտորդներ կտեսնեն դեպի իրենց եկող լույսը տարբեր արագություններով, սակայն լույսի արագությունը եթերի նկատմամբ կմնա ֆիքսված։ Մասնավորապես, քանի որ Երկիրը եթերի միջով է պտտվում Արեգակի շուրջը, եթերի միջով Երկրի շարժման ուղղությամբ (երբ մենք շարժվում ենք դեպի լույսի աղբյուրը) չափված լույսի արագությունը պետք է ավելի մեծ լինի, քան այդ շարժման նկատմամբ ուղիղ անկյան տակ շարժվող լույսի արագությունը (երբ մենք չենք շարժվում դեպի աղբյուրը)։ 1887թ. Ալբերտ Մայքելսոնը (ով հետագայում դարձավ ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակը ստացած առաջին ամերիկացին) և Էդվարդ Մոռլին մի շատ նուրբ փորձ կատարեցին Քլիվլենդի Կիրառական գիտությունների Քեյզի դպրոցում։   Նրանք համեմատեցին լույսի արագությունները Երկրի շարժման ուղղությամբ և դրա հանդեպ ուղիղ անկյան տակ։ Ի մեծ զարմանք իրենց, պարզվեց, որ դրանք ճիշտ նույնն են։

1887-ից 1905թթ. մի քանի փորձեր եղան, առավել հիշարժանը՝ հոլանդացի ֆիզիկոս Հենրիկ Լորենցի կողմից, բացատրելու համար Մայքելսոն-Մոռլիի փորձը եթերի միջով շարժման ժամանակ օբյեկտների համաձայնության և ժամացույցների դանդաղացման միջոցով։ Սակայն 1905թ. մի հայտնի թերթում շվեյցարական արտոնագրման բյուրոյի մինչ այդ անհայտ գրասենյակային աշխատողը՝ Ալբերտ Այնշտայնը, ցույց տվեց, որ եթերի գաղափարն անհրաժեշտություն չէ, և որ պետք է հրաժարվել բացարձակ ժամանակի գաղափարից։ Մի քանի շաբաթ անց համանման տեսակետ արտահայտեց ֆրանսիացի առաջնակարգ մաթեմատիկոս Անրի Պուանկարեն։ Այնշտայնի փաստարկները ավելի մոտ էին ֆիզիկային, քան Պուանկարեինը, որը խնդրին նայում էր մաթեմատիկայի տեսանկյունից։ Նոր տեսությունը ստեղծելու պատիվը սովորաբար տրվում է Այնշտայնին, իսկ Պուանկարեն հիշատակվում է դրա կարևոր մասի առնչությամբ։

Այդ, ինչպես կոչվեց, հարաբերականության տեսության հիմնարար պոստուլատն այն էր, որ գիտության օրենքները պետք է նույնը լինեն բոլոր ազատ շարժվող դիտորդների համար, ինչ էլ որ լինի նրանց արագությունը։ Սա ճիշտ էր Նյուտոնի շարժման օրենքների համար, սակայն այժմ գաղափարը տարածվում էր՝ ընդգրկելով Մաքսվելի տեսությունը և լույսի արագությունը. բոլոր դիտորդները պետք է չափեին միևնույն լույսի արագությունը, որքան էլ որ արագ շարժվեին։ Այս պարզ գաղափարը մի քանի նշանակալի հետևություններ ունի։ Ամենահայտնին երևի զանգվածի և էներգիայի համարժեքությունն է, որը ամփոփվում է Այնշտայնի հայտնի E=mc2 բանաձևով (որտեղ E-ն էներգիան է, m-ը՝ զանգվածը, c-ն՝ լույսի արագությունը), և օրենքը, որ ոչինչ չի կարող լույսից արագ շարժվել։   Զանգվածի և էներգիայի համարժեքության պատճառով օբյեկտի՝ իր շարժման շնորհիվ ձեռք բերված էներգիան կավելանա զանգվածին։   Այլ կերպ ասած, դրա արագությունը մեծացնելը կդժվարանա։ Այս երևույթը էական է միայն լույսի արագությանը մոտ արագություններով շարժվող մարմինների համար։ Օրինակ, լույսի արագության տասը տոկոս արագությունն ունեցող օբյեկտի զանգվածը միայն 0,5 տոկոսով ավելի կլինի նորմալ զանգվածից, մինչդեռ 90 տոկոսն ունեցող օբյեկտի զանգվածը կրկնակի մեծ կլինի նորմալ զանգվածից։ Լույսի արագությանը հասնելուն զուգընթաց օբյեկտի զանգվածը շատ ավելի արագ է մեծանում, ուստի հետագա արագացման համար ավելի ու ավելի շատ էներգիա է պետք։ Փաստորեն հնարավոր չի լինի հասնել լույսի արագությանը, քանի որ այդ դեպքում զանգվածը կդառնա անսահման, և ըստ զանգվածի ու էներգիայի համարժեքության, դրան հասնելու համար անսահման էներգիա կպահանջվի։ Այս պատճառով յուրաքանչյուր նորմալ օբյեկտ ըստ հարաբերականության տեսության հավերժ սահմանափակված է լույսից դանդաղ շարժվելու։ Միայն լույսը կամ սեփական զանգված չունեցող մյուս ալիքները կարող են շաժվել լույսի արագությամբ։

Հարաբերականության նույնպիսի կարևոր հետևանք էր ժամանակի և տարածության մասին մեր պատկերացումների հեղաշրջումը։ Նյուտոնի տեսության մեջ, եթե լույսի իմպուլս է ուղարկվում մի տեղից մյուսը, տարբեր հետազոտողներ կհամաձայնեն ճամփորդության ժամանակի շուրջ (քանի որ ժամանակը բացարձակ է), սակայն ոչ միշտ կհամաձայնեն, թե ինչ ճանապարհ է լույսը անցել (քանի որ տարածությունը բացարձակ չէ)։ Քանի որ լույսի արագությունը պարզապես իր անցած ճանապարհն է՝ բաժանած ժամանակի վրա, տարբեր դիտորդներ լույսի համար տարբեր արագություններ կչափեն։ Հարաբերականության տեսության մեջ, մյուս կողմից, բոլոր հետազոտողները կհամաձայնեն լույսի ճամփորդելու արագության շուրջ։ Սակայն դեռ համաձայնության չեկած լույսի անցած հեռավորության մասին, նրանք պիտի վիճեն նաև ժամանակի մասին։ (Այդ ժամանակը լույսի անցած տարածությունն է, ինչին դիտորդները համաձայն չեն, բաժանած լույսի արագության վրա, ինչին համաձայն են)։ Այլ կերպ ասած, հարաբերականության տեսությունը վերջ է դնում բացարձակ ժամանակի գաղափարին։ Ստացվում է, որ յուրաքանչյուր դիտորդ պետք է ունենա իր սեփական ժամանակի չափումը, ինչպես որ գրանցվել է իր ժամացույցով, և պարտադիր չէ, որ համաձայնեցված լինեն տարբեր դիտորդների նույնական ժամացույցները։

Ասելու համար, թե երբ և որտեղ տեղի ունեցավ իրադարձությունը, դիտորդներից յուրաքանչյուրը կարող է ռադար օգտագործել՝ ուղարկելով լույսի իմպուլս կամ ռադիոալիքներ։ Իմպուլսի մի մասը հետ է անդրադառնում իրադարձության ընթացքում, և դիտորդը կարող է չափել արձագանքը ստանալու ժամանակը։ Իրադարձության ժամանակը իմպուլսն առաքելու և անդրադարձումից հետո այն հետ ստանալու ժամանակահատվածի կեսն է. իրադարձության հեռավորությունը ճամփորդության ժամանակի կեսն է՝ բազմապատկած լույսի արագությամբ։ (Այս իմաստով իրադարձությունը մի բան է, որ տեղի է ունենում տարածության որոշակի կետում, ժամանակի որոշակի պահին)։ Այս գաղափարը ցույց է տրված նկ. 2.1-ում, որը տարածաժամանակային դիագրամի օրինակ է։ Կիրառելով այս մեթոդը, միմյանց նկատմամբ շարժվող դիտորդները միևնույն իրադարձությանը կվերագրեն տարբեր ժամանակներ և տարբեր կոորդինատներ։ Որևէ դիտորդի չափումն ավելի ճիշտ չէ, քան մեկ ուրիշինը. բոլորն էլ հարաբերական են։ Յուրաքանչյուր դիտորդ կարող է ճշտորեն հաշվել, թե ինչ ժամանակ ու դիրք կվերագրի իրադարձությանը մյուս դիտորդը, եթե ունի նրա հարաբերական արագությունը։

Նկ. 2.1

Նկ. 2.1

Ներկայումս հեռավորությունը ճշգրիտ չափելու համար մենք այս մեթոդն ենք օգտագործում, քանի որ կարող ենք ժամանակը ավելի ճշգրիտ չափել, քան հեռավորությունը։ Արդյունքում մետրը սահմանվում է որպես լույսի անցած ճանապարհը 0,000000003335640952 վայրկյանում՝ ըստ ցեզիումային ժամացույցով չափումների։ (Այս մասնավոր թվի պատճառը համապատասխանությունն է մետրի պատմական սահմանումին՝ երկու քարթ Փարիզում պահվող հատուկ պլատինումե ձողի վրա։) Նման կերպ կարող ենք օգտագործել երկարության ավելի հարմար, նոր միավոր, որը կոչվում է լուսավայրկյան։ Այն պարզապես սահմանվում է որպես մեկ վայրկյանում լույսի անցած հեռավորությունը։ Հարաբերականության տեսության մեջ մենք այժմ հեռավորությունը որոշում ենք ժամանակի և լույսի արագության տերմիններով, այնպես որ ինքըստինքյան հետևում է, որ յուրաքանչյուր դիտորդի չափած լույսի արագությունը նույնը կլինի (ըստ սահմանման, 0,000000003335640952 մետր վայրկյանում)։ Կարիք չկա ներառելու եթերի գաղափարը, որի գոյությունը որևէ կերպ նկարավոր չէ հայտնաբերել՝ ինչպես ցույց տվեց Մայքելսոն-Մոռլիի փորձը։ Ուստի հարաբերականության տեսությունը հարկադրում է հիմնովին փոխել մեր պատկերացումները ժամանակի և տարածության մասին։ Մենք պետք է ընդունենք, որ ժամանակը ամբողջովին առանձին և անկախ չէ տարածությունից, այլ միավորված է նրան՝ ձևավորելով տարածաժամանակ կոչվող օբյեկտը։

Հայտնի բան է՝ տարածության մեջ որևէ կետի դիրքը հնարավոր է նկարագրել երեք թվերով կամ կոորդինատներով։ Օրինակ, կարող ենք ասել, որ որևէ կետ հեռու է սենյակի մի պատից յոթ ոտնաչափ, մյուսից՝ երեք ոտնաչափ և հատակից՝ հինգ ոտնաչափ։ Կամ կարող ենք այդ կետի դիրքը որոշել որոշակի երկարության, լայնության և ծովի մակարդակից ունեցած բարձրության վրա։ Կարող ենք ազատ օգտագործել որևէ երեք հարմար կոորդինատ, չնայած դրանք միայն սահմանափակ ճշտության սանդղակ ունեն։   Սակայն Լուսնի դիրքը չենք որոշի Պիկադիլիի հրապարակից դեպի հյուսիս, դեպի արևմուտք եղած մղոններով և ծովի մակարդակից բարձրությամբ։ Փոխարենը կորոշենք Արեգակ հեռավորությամբ, մոլորակների ուղեծրերի հարթությունից հեռավորությամբ և Լուսնից Արեգակին տարված գծի ու Արեգակից մոտակա աստղին (օրինակ՝ Կենտավրոսի Ալֆային) տարված գծի կազմած անկյունով։ Սակայն նույնիսկ այս կոորդինատները պիտանի չեն լինի՝ նկարագրելու համար Արեգակի դիրքը մեր գալակտիկայում կամ մեր գալակտիկան մոտակա գալակտիկաների խմբում։ Փաստորեն, ամբողջ տիեզերքը կարող ենք նկարագրել վերածածկվող տեղամասերի հավաքածուի տերմիններով։ Յուրաքանչյուր տեղամասում կարող ենք օգտագործել երեք կոորդինատների տարբեր համակարգեր՝ նկարագրելու համար կետի դիրքը։

Իրադարձությունը մի բան է, որը տեղի է ունենում տարածության մեջ որոշակի կետում, որոշակի պահին։ Այսպիսով այն կարող ենք որոշել չորս թվերով կամ կոորդինատներով։   Կրկին, կոորդինատների ընտրությունը կամայական է. կարող ենք օգտագործել որևէ երեք հստակ որոշված տարածական կոորդինատ և որևէ ժամանակի միավոր։ Հարաբերականության տեսության մեջ իրական տարբերակում չկա տարածության և ժամանակի կոորդինատների միջև, ինչպես իրական տարբերակում չկա որևէ երկու կոորդինատների միջև։ Կարող ենք ընտրել նոր կոորդինատների համակարգ, որում, ասենք, առաջին տարածական կոորդինատը հին համակարգի առաջին և երկրորդ տարածական կոորդինատների համակցությունն է։ Օրինակ, Երկրի վրա կետի դիրքը Պիկադիլլիից մղոններով հյուսիս և մղոններով արևմուտք չափելու փոխարեն կարող ենք օգտագործել մղոնները Պիկադիլլիից հյուսիս-արևելք և Պիկադիլլիից հյուսիս-արևմուտք։ Նման կերպ, հարաբերականության տեսության մեջ կարող ենք նոր ժամանակային կոորդինատ գործածել, որը հին ժամանակն է (վայրկյաններով) գումարած հեռավորությունը (լուսավայրկյաններով) Պիկադիլլիի հյուսիսից։

Հաճախ հարմար է իրադարձության չորս կոոորդինատների մասին մտածել՝ ասես որոշարկելով դրա դիրքը քառաչափ տարածության՝ տարածաժամանակի մեջ։ Քառաչափ տարածությունը հնարավոր չէ պատկերացնել։ Ես ինքս բավական դժվարությամբ եմ պատկերացնում եռաչափ տարածությունը։ Սակայն հեշտ է նկարել երկչափ տարածության դիագրամներ, օրինակ՝ Երկրի մակերևույթը(Երկրի մակերևույթը երկչափ է, քանի որ կետի դիրքը հնարավոր է որոշել երկու կոորդինատներով՝ երկարությամբ և լայնությամբ)։ Ես հիմնականում կօգտագործեմ դիագրամներ, որոնցում ժամանակը աճում է դեպի վերև, իսկ տարածական չափումներից մեկը հորիզանականով է ցույց տրված։ Մյուս երկու տարածական չափումները կանտեսեմ, կամ, երբեմն, դրանցից մեկը կնշեմ հեռանկարի միջոցով։ (Դրանք կոչվում են տարածաժամանակային դիագրամներ, ինչպես նկ. 2.1-ը)։ Օրինակ, նկ. 2.2-ում ուղղահայաց չափումը տարիներով է, իսկ Արեգակից Կենտավրոսի Ալֆա գծի հեռավորությունը չափված է հորիզանական, մղոններով։ Արեգակի և Կենտավրոսի Ալֆայի հետագծերը տարածաժամանակում ցույց են տրված որպես ուղղահայաց գծեր դիագրամի աջ և ձախ կողմերում։ Արեգակի լույսի ճառագայթը անկյունագծով է, իսկ Արեգակից Կենտավրոսի Ալֆա հասնելը չորս տարի է տևում։

Նկ. 2.2

Նկ. 2.2

Ինչպես տեսանք, Մաքսվելի հավասարումներով կանխատեսվում էր, որ լույսի արագությունը պիտի նույնը լինի՝ անկախ աղբյուրի արագությունից, և սա հաստատվել է ճշգրիտ չափումներով։   Սրանից հետևում է, որ եթե տարածության որոշակի պահին որոշակի կետից լույսի իմպուլս է առաքվել, ապա ժամանակի մեջ այն կսփռվի որպես լուսային սֆերա, որի չափերը և դիրքը անկախ են լույսի աղբյուրից։ Մեկ միլիոներորդ վայրկյան հետո լույսը կտարածվի 300 մետր շառավղով սֆերայի տեսքով, երկու միլիոներորդ վայրկյան հետո այդ շառավիղը կլինի 600 մետր, և այսպես շարունակ։ Դա նման կլինի ջրափոսի մակերևույթին քար նետելուց հետո տարածվող ալիքներին։ Ալիքները տարածվում են շրջանագծի տեսքով, որը ժամանակի ընթացքում մեծանում է։ Եթե ժամանակի տարբեր պահերին մեկը մյուսի հետևից նկարենք, ալիքների ընդլայնվող շրջանը կոն կկազմի, որի գագաթը ժամանակի և տարածության այն կետում է, որտեղ քարը հասել է ջրին (նկ. 2.3)։ Նման ձևով իրադարձությունից տարածվող լույսը կազմում է (եռաչափ) կոն (քառաչափ) տարածաժամանակում։ Այս կոնը կոչվում է իրադարձության ապագայի լուսային կոն։ Նույն կերպ կարող ենք մի ուրիշ կոն նկարել՝ անցյալի լուսային կոնը, որը այն իրադարձությունների համախումբն է, որտեղից լուսային իմպուլսը ընդունակ է հասնելու տրված իրադարձությանը (նկ. 2.4)։

Նկ. 2.3

Նկ. 2.3

Ունենալով P իրադարձությունը, տիեզերքի մյուս իրադարձությունները կարելի է երեք դասի բաժանել։ Այն իրադարձությունները, որոնց կարելի է հասնել P իրադարձությունից լույսի կամ լույսի արագությունից փոքր արագությամբ շարժվող մասնիկով կամ ալիքով, կոչվում են P-ի ապագա։   Դրանք ընկած կլինեն P իրադարձությունից ճառագայթվող լույսի սֆերայի ներսում կամ դրա վրա։ Այսպիսով, տարաժածամանակային դիագրամում դրանք կլինեն P-ի ապագայի լուսային կոնի ներսում կամ վրա։ Միայն P-ի ապագայի իրադարձությունները կարող ենք ազդվել P-ի հետ պատահածից, քանի որ ոչինչ չի կարող լույսից արագ շարժվել։

Նկ. 2.4

Նկ. 2.4

Նկ. 2.5

Նկ. 2.5

Նման ձևով P-ի անցյալը կարելի է որոշել որպես այն բոլոր իրադարձությունների հավաքածու, որոնցից հնարավոր է ստանալ լույսի կամ լույսի արագությանը մոտ արագությամբ շարժվող P-ի իրադարձությունը։ Այսպիսով դա այն իրադարձությունների համախումբն է, որոնք կարող են ազդել P-ի հետ պատահելիքի վրա։ Այն իրադարձությունները, որոնք ընկած չեն P-ի անցյալում կամ ապագայում, կոչվում են P-ի այլուրեք (Պ-ի համար արտաքին իրադարձություններ են)։ Այդ իրադարձությունները չեն կարող կարող ազդվել P-ից կամ ազդել P-ի հետ պատահածի վրա։ Օրինակ, եթե Արեգակը հենց այս պահին դադարի շողալ, դա հենց հիմա չի ազդի Երկրի իրադարձությունների վրա, քանի որ դրանք արևի դադարելու իրադարձության նկատմամբ արտաքին կլինեն։ Մենք այդ մասին կիմանանք միայն ութ րոպե անց՝ ժամանակ, որ պահանջվում է լույսից՝ Արեգակից մեզ հասնելու համար։   Միայն այդ ժամանակ Երկրի իրադարձությունները ընկած կլինեն այդ իրադարձության ապագայի լուսային կոնի մեջ, որտեղ Արեգակը մարեց։ Նման ձևով, մենք չգիտենք, թե ինչ է պատահում այս պահին հեռավոր տիեզերքում. լույսը, որ մենք տեսնում ենք հեռավոր գալակտիկաներից, հեռացել է նրանցից միլիոնավոր տարիներ առաջ։ Ամենահեռավոր օբյեկտից, որ կարող ենք տեսնել, լույսը հեռացել է մոտ ութ հազար միլիոն տարի առաջ։ Ուրեմն, երբ մենք նայում ենք տիեզերք, մենք կարծես այն տեսնում ենք անցյալում։

Նկ. 2.6

Նկ. 2.6

Եթե անտեսենք գրավիտացիոն երևույթները, ինչպես վարվեցին Այնշտայնը և Պուանկարեն 1905թ., կունենանք այսպես կոչված հարաբերականության հատուկ տեսությունը։ Տարածաժամանակի ամեն մի իրադարձության համար մենք կարող ենք լուսային կոն կառուցել (այդ իրադարձությունից ճառագայթված լույսի բոլոր հնարավոր հետագծերի համախումբը), և քանի որ լույսի արագությունը նույն է ամեն իրադարձության դեպքում և ամեն ուղղությամբ, ապա բոլոր լուսային կոները նույնական կլինեն և միևնույն ուղղությունը ցույց կտան։ Տեսությունը նաև մեզ ասում է, որ լույսի արագ ոչինչ չի կարող շարժվել։ Դա նշանակում է, որ որևէ օբյեկտի հետագիծը ժամանակի և տարածության մեջ կարելի է ներկայացնել մի գծով, որը ընկած է բոլոր իրադարձությունները ներառող լուսային կոնի ներսում (նկ. 2.7)։ Հարաբերականության հատուկ տեսությունը մեծ հաջողությամբ բացատրեց, որ լույսի արագությունը նույնն է բոլոր դիտորդների համար (ինչպես ցույց տրվեց Մայքելսոն-Մոռլիի փորձով) և նկարագրեց, թե ինչ կպատահի, երբ օբյեկտները շարժվեն լուսայինին մոտ արագությամբ։   Բայց այն անհամատեղելի էր Նյուտոնի ձգողության տեսության հետ, ըստ որի մարմինները ձգում են իրար մի ուժով, որը կախված է իրենց հեռավորությունից։ Սա նշանակում էր, որ եթե օբյեկտներից մեկը տեղաշարժվի, մյուսի վրա ազդող ուժը ակնթարթորեն կփոխվի։ Կամ այլ կերպ ասած, հարաբերականության հատուկ տեսությունով պահանջված՝ լույսի կամ լույսի արագությանը մոտ արագության փոխարեն, ձգողական երևույթները պիտի տարածվեն անսահման արագությամբ։ 1908թ.-ից 1914թթ. Այնշտայնը մի քանի անհաջող փորձեր արեց՝ գտնելու հատուկ հարաբերականության հետ համատեղելի ձգողական տեսություն։ Վերջապես, 1915թ. հրապարակեց հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը։

Նկ. 2.7

Նկ. 2.7

Այնշտայնը հեղափոխական մի առաջարկ արեց, որ գրավիտացիան մյուս ուժերի նման ուժ չէ։ Տարածաժամանակը հարթ չէ, ինչպես ենթադրվում էր. այն կորացած է, կամ «դեֆորմացված» է իր մեջի էներգիայի և զանգվածի բաշխումից, իսկ գրավիտացիան այդ կորության հետևանք է։ Երկրի նման մարմինները կոր ուղեծրերով շարժման մեջ չեն դրվում գրավիտացիա կոչված ուժի միջոցով, այլ հետևում են կորացած տարածության ամենամոտիկ հետագծին, որը կոչվում է գեոդեզիկ։   Գեոդեզիկը երկու հարևան կետերի միջև ամենակարճ (կամ ամենաերկար) ճանապարհն է: Օրինակ, Երկրի մակերևույթը երկչափ կորացած տարածություն է: Երկրի վրայի գեոդեզիկը կոչվում է մեծ շրջանագիծ, և ամենակարճ ուղին է երկու կետերի միջև (նկ. 2.8)։ Քանի որ ամենակարճ ճանապարհը որևէ երկու օդանավակայանների միջև գեոդեզիկն է, ինքնաթիռի նավիգատորը օդաչուին այդ ուղին կթելադրի։ Ընդհանուր հարաբերականության մեջ մարմինները միշտ հետևում են քառաչափ տարածաժամանակի ուղիղ գծերին, սակայն, չնայած դրան, մեզ թվում է՝ նրանք շարժվում են մեր եռաչափ տարածության կոր գծերով։ (Սա նման է բլրոտ տեղանքով ինքնաթիռի թռիչքին հետևելուն։ Չնայած եռաչափ տարածության մեջ ինքնաթիռը ուղիղ գծի է հետևում է, ստվերը երկչափ գետնի վրա կոր ճանապարհ է ցույց տալիս։)

Նկ. 2.8

Նկ. 2.8

Արագակի զանգվածը կորացնում է տարածաժամանակը այնպես, որ չնայած Երկիրը հետևում է քառաչափ տարածաժամանակի ուղիղ գծին, մեզ թվում է, թե այն եռաչափ տարածության մեջ շարժվում է շրջանային ուղեծրով։

Իրականում ընդհանուր հարաբերականության կանխատեսած մոլորակների ուղեծրերը գրեթե ճշտությամբ նույն են, ինչ որ կանխատեսել է Նյուտոնի գրավիտացիայի տեսությունը։ Սակայն Մերկուրիի դեպքում, որը, լինելով Արեգակին ամենամոտ մոլորակը, ամենաուժեղն է ենթարկվում գրավիտացիոն ազդեցություններին և ավելի երկարաձգված ուղեծիր ունի, ընդհանուր հարաբերականությունը կանխատեսում է, որ էլիպսի երկար առանցքը տասը հազար տարում պետք է Արեգակի շուրջը պտտվի մոտ մի աստիճան արագությամբ։ Չնայած որ սա թույլ է էֆեկտ է, նկատվել էր 1915թ. առաջ և դարձավ Այնշտայնի տեսության առաջին ապացույցներից մեկը։ Վերջին տարիներին ռադարով չափվեցին այլ մոլորակների ուղեծրերի է՛լ ավելի փոքր շեղումներ Նյուտոնյան կանխատեսումներից և ցույց տրվեց համաձայնությունը ընդհանուր հարաբերականության կանխատեսումների հետ։

Նկ. 2.9

Նկ. 2.9

Լուսային ճառագայթները նույնպես տարածաժամանակում պիտի հետևեն գեոդեզիկներին։ Կրկին, տարածության կորանալու փաստը նշանակում է, որ լույսը այլևս տարածության մեջ ուղիղ գծով չի տարածվում։ Ուստի ընդհանուր հարաբերականությունը կանխատեսում է, որ գրավիտացիոն դաշտերը պիտի կորացնեն լույսը։ Օրինակ, տեսությունը կանխատեսում է, որ Արեգակին մոտիկ կետերի լուսային կոները պիտի Արեգակի զանգվածի պատճառով թեթևակի ներս կորանան։ Սա նշանակում է, որ հեռավոր աստղից եկող լույսը, անցնելով Արեգակի կողքով, պետք է փոքր անկյունով շեղվի՝ պատճառ դառնալով, որ աստղը Երկրից դիտողին այլ դիրքում երևա (նկ. 2.9)։ Իհարկե, եթե այդ աստղի լույսը միշտ արևի մոտով է անցնում, մենք չենք կարող ասել՝ լո՞ւյսն է շեղվում, թե՞ այդ աստղը հենց այնտեղ է, որտեղ որ տեսնում ենք։ Սակայն, քանի որ Երկիրը պտտվում է Արեգակի շուրջը, տարբեր աստղեր են անցնում Արեգակի մոտով և դրանց լույսը շեղվում է։ Հետևաբար նրանք փոխում են իրենց երևացող   դիրքը այլ աստղերի նկատմամբ։ Սովորաբար այս էֆեկտը նկատելը խիստ դժվար է, քանի որ Արեգակի լույսը անհնար է դարձնում երկնքում իրեն մոտիկ հայտնվող աստղերը տեսնելը։ Բայց սա հնարավոր է անել Արեգակի խավարման ընթացքում, երբ Լուսնինը փակում է Արեգակի լույսը։ Լույսի շեղվելու Այնշտայնի հայտնագործությունը հենց 1915-ին հնարավոր չէր ստուգել, քանի որ մոլեգնում էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, և միայն 1919թ. բրիտանական էքսպեդիցիան, որը դիտարկում էր խավարումը Արևմտյան Աֆրիկայում, ցույց տվեց, որ լույսն իրոք շեղվում է Արեգակից՝ ճիշտ ինչպես կանխատեսել էր տեսությունը։ Գերմանական տեսության ճշմարտացիության հաստատումը բրիտանացի գիտնականների կողմից դիտվեց որպես պատերազմից հետո երկու երկրները հաշտեցնելու մեծ գործողություն։ Հեգնական է, սակայն, որ այդ էքսպեդիցիայի ժամանակ արված լուսանկարների հետագա գնահատումը ցույց տվեց, որ սխալները այնքան մեծ էին, որքան չափվող էֆեկտը։ Նրանց չափումը պատահական հաջողություն էր, կամ ցանկալի արդյունքը իմանալով՝ այն ստանալու դեպք, ինչը հազվադեպ չէ գիտության մեջ։ Այնուամենայնիվ, լույսի շեղումը հետագա դիտարկումների ընթացքում ճշգրիտ չափվեց։

Ընդհանուր հարաբերականության մի այլ կանխատեսում է, որ մեծ զանգվածով մարմինների մոտակայքում, ինչպես օրինակ Երկիրն է, ժամանակը պետք է դանդաղի։ Սա տեղի է ունենում լույսի էներգիայի և հաճախության (լույսի ալիքների թիվը մի վայրկյանում) կապի պատճառով. որքան մեծ է էներգիան, այնքան մեծ է հաճախությունը: Երբ լույսն անցնում է Երկրի գրավիտացիոն դաշտի վրայով, էներգիա է կորցնում, ուստի հաճախությունը նվազում է։ (Սա նշանակում է, որ մեծանում է ժամանակի երկարությունը մի ալիքի կատարի և մյուսի միջև)։ Վերևից նայողին կարող է թվալ, թե ներքևում ամեն ինչ ավելի դանդաղ է կատարվում։ Այս կանխատեսումը ստուգվեց 1962թ., երկու խիստ ճշգրիտ ժամացույցներ գործածելով, որոնցից մեկը ջրմուղ աշտարակի գագաթին էր, մյուսը՝ հատակին։ Հատակի ժամացույցը, որն ավելի մոտ էր Երկրին, դանդաղ էր աշխատում՝ ճշգրիտ համաձայնելով հարաբերականության ընդհանուր տեսության հետ։ Հիմա, արբանյակներից ստացվող ազդանշանների հիման վրա աշխատող խիստ ճշգրիտ նավիգացիոն համակարգերի երևան գալով, Երկրի մակերևույթից տարբեր բարձրությունների վրա գտնվող ժամացույցների արագությունների տարբերությունը էական գործնական կարևորություն ունի։ Եթե անտեսենք հարաբերականության ընդհանուր տեսության կանխատեսումները, կարող ենք կոորդինատների հաշվարկներում սխալվել մի քանի կիլոմետրով։

Նյուտոնի շարժման օրենքները վերջ դրեցին տիեզերքում բացարձակ դիրքի հասկացությանը։ Հարաբերականության տեսությունը ազատվեց բացարձակ ժամանակից։ Պատկերացրեք երկվորյակներ։ Ենթադրենք նրանցից մեկն ապրում է լեռան գագաթին, մյուսը՝ ծովի մակարդակի բարձրության վրա։ Առաջին երկվորյակն ավելի արագ կմեծանա, քան երկրորդը։ Այսպիսով, երբ հանդիպեն, նրանցից մեկը տարիքով կլինի մյուսից: Այս դեպքում տարիքների տարբերությունը շատ փոքր է, սակայն շատ ավելին կլինի, եթե երկվորյակներից մեկը տիեզերանավով ճամփորդի լուսայինին մոտ արագությամբ։ Երբ նա վերադառնա, ավելի երիտասարդ կլինի, քան Երկրում մնացածը։ Սա հայտնի է որպես երկվորյակների պարադոքս, բայց պարադոքս է միայն այն դեպքում, եթե ենթադրում ենք բացարձակ ժամանակի գոյությունը։ Հարաբերականության տեսության մեջ չկա բացարձակ ժամանակ, փոխարենը յուրաքանչյուր անհատ ունի ժամանակի իր սեփական չափումը, որը կախված է նրա գտնվելու վայրից և շարժվելուց։

Մինչ 1915թ. կարծում էին, որ ժամանակը և տարածությունը ֆիքսված թատերաբեմ են, որտեղ իրադարձություններ են կատարվում, բայց որը չի ազդում կատարվածի վրա։ Սա ճիշտ է նույնիսկ հարաբերականության հատուկ տեսությունում։ Մարմինները շարժվում են, ուժերը ձգում և վանում են, սակայն ժամանակը և տարածությունը պարզապես անխռով շարունակվում են։ Բնական էր մտածել, որ ժամանակը և տարածությունը կշարունակվեն հավերժ։

Այս իրավիճակը, սակայն, ամբողջովին տարբեր է հարաբերականության ընդհանուր տեսության մեջ։ Ժամանակը և տարածությունը այժմ դինամիկ մեծություններ են. երբ մարմինը շարժվում է, կամ ուժ է ազդում, ի հայտ է գալիս տարածության և ժամանակի կորացում և տարածաժամանակի կառուցվածքն իր հերթին ազդում է մարմինների շարժման և ուժերի գործունեության վրա։ Տարածությունը և ժամանակը ոչ միայն ազդում, այլև ազդվում են տիեզերքում կատարվող ամեն ինչից։ Ինչպես որ չենք կարող խոսել տիեզերքի իրադարձությունների մասին՝ առանց նշելու ժամանակը և տարածությունը, այնպես էլ հարաբերականության ընդհանուր տեսության մասին խոսելն անիմաստ է դառնում տիեզերքի սահմաններից դուրս։

Հետագա տասնամյակներում ժամանակի և տարածության այս նոր ընկալումը հեղաշրջեց տիեզերքի մասին մեր հայացքները։ Էությամբ անփոփոխ տիեզերքի հին հասկացությունը, որը կարող էր գոյություն ունենալ և կարող էր շարունակել գոյություն ունենալ, հավերժ փոխարինվեց դինամիկ, ընդարձակվող տիեզերքի հասկացությամբ, որը թվում է՝ սկսվել է վերջավոր ժամանանակահատված առաջ, և վերջավոր ժամանակ անց կարող է ավարտվել ապագայում։ Հաջորդ գլխի թեման այս հեղաշրջումն է։ Տարիներ անց այն նաև մեկնակետ դարձավ տեսական ֆիզիկայում իմ աշխատանքների համար։ Ռոջեր Փենրոզն ու ես ցույց տվեցինք, որ Այնշտայնի հարաբերականության ընդհանուր տեսությունից բխում է, որ տիեզերքը պետք է ունենա սկիզբ, և, հավանական է, ավարտ։

Շարունակելի

Հրատարակված՝ Հոքինգ, Թարգմանություն-ում | Պիտակված , , , | 1 մեկնաբանություն

Գլուխ առաջին. Տիեզերքի մեր պատկերը

Տիեզերքի մեր պատկերը

Մի անգամ հայտնի մի գիտնական (ասում են՝ Բերտրան Ռասելը) հանրային դասախոսություն է կարդում աստղագիտությունից: Նկարագրում է, թե ինչպես է Երկիրը պտտվում Արևի շուրջը, իսկ արևն, իր հերթին, աստղերի անծայրածիր հավաքածուի շուրջը, որը կոչվում է մեր գալակտիկա: Դասախոսության ավարտին սենյակի վերջում մի փոքրամարմին, ծեր կին վեր է կանգնում և ասում. «Ինչ որ ասացիք՝ցնդաբանություն է: Աշխարհն իրականում հսկայական կրիայի մեջքին պահվող հարթ ափսե է:» Գիտնականը մինչ պատասխանելը ներողամիտ ժպտում է: «Իսկ ինչի՞ վրա է կանգնած կրիան»: «Դու շատ խելացի ես, երիտասա՛րդ, շա՛տ,- ասում է ծեր կինը,- բայց մինչև ամենաներքևն էլ կրիաներ են»:

Կրիաների անվերջանալի աշտարակ ներկայացնող մեր տիեզերքի պատկերը շատերը ավելի շուտ ախմախություն կհամարեն, բայց ինչո՞ւ ենք կարծում, թե մենք ավելին գիտենք: Մենք ի՞նչ գիտենք տիեզերքի մասին և ինչպե՞ս ենք իմանում: Որտեղի՞ց է եկել տիեզերքը և ո՞ւր է գնում: Սկիզբ ունեցե՞լ է տիեզերքը, եթե այո, ի՞նչ է եղել դրանից առաջ: Ինչպիսի՞ն է ժամանակի բնույթը: Այն երբևէ կավարտվի՞: Մենք կարո՞ղ ենք հետ գնալ ժամանակի մեջ: Ֆիզիկայի վերջին ցնցող հայտնագործությունները, որոնք մասնակիորեն հնարավոր դարձան ֆանտաստիկ նոր տեխնոլոգիաների շնորհիվ, այս հարատև հարցերից մի քանիսի համար պատասխան են առաջարկում: Մի օր այդ պատասխանները մեզ այնքան ակնհայտ կթվան, որքան Երկրի պտույտը Արևի շուրջը, կամ գուցե այնքան ախմախ, որքան կրիաների աշտարակը: Միայն ժամանակը (ինչ էլ որ լինի) ցույց կտա:

Դեռ Ք.ա. 340թ. հույն փիլիսոփա Արիստոտելը կարողացավ «Երկինքների մասին» իր գրքում երկու լավ փաստարկ առաջ քաշել այն մասին, որ Երկիրը ավելի շուտ գունդ է, քան՝ տափակ ափսե: Առաջին․ նա հասկացավ, որ Լուսնի խավարման պատճառը Արևի և Լուսնի միջև հայտնվող Երկիրն է։ Երկրի ստվերը Լուսնի վրա միշտ կլոր է, ինչը տեղի կունենա, եթե միայն Երկիրը գնդաձև լինի: Եթե Երկիրը հարթ սկավառակ լիներ, ստվերը կլիներ երկարաձգված ու էլիպտիկ, եթե միայն խավարումը չի լինում միշտ Արևի՝ ուղիղ սկավառակի կենտրոնի տակ լինելու պահին: Երկրորդ․ հույներն իրենց ճամփորդություններից գիտեին, որ հարավից նայելիս Բևեռային Աստղը երկնքում ավելի ցածր է երևում, քան հյուսիսին ավելի մոտ շրջաններից: (Քանի որ Բևեռային աստղը գտնվում է Հյուսիսային Բևեռի վերևում, Հյուսիսային Բևեռից նայող դիտորդի ուղիղ գլխավերևում է երևում, իսկ հասարակածից նայողին թվում է, թե հենց հորիզոնի վրա է:) Հունաստանում և Եգիպտոսում Բևեռային աստղի տեսանելի դիրքերի տարբերությունից Արիստոտելը նույնիսկ հաշվարկեց, որ Երկիրը գոտևորող տարածությունը 400 000 ստադիա է: Ստադիայի ճշգրիտ երկարությունը հայտնի չէ, սակայն այն պիտի որ մոտ 200 յարդ լինի, ինչի հիման վրա Արիստոտելի հաշվարկով ներկայումս ընդունված թվի մոտ կրկնապատիկն է ստացվում: Հույները նույնիսկ երրորդ փաստարկն ունեին, որ Երկիրը պիտի կլոր լինի. էլ ինչո՞ւ պետք է տեսնենք հորիզոնից հայտնվող նավի նախ առագաստները, նոր հետո նավիրանը:

Արիստոտելը կարծում էր, որ Երկիրն անշարժ է, իսկ Արևը, Լուսինը, մոլորակներն ու աստղերը շրջանաձև ուղեծրերով շարժվում են նրա շուրջը: Սրան նա հավատում էր, որովհետև ինչ-որ միստիկական դատողություններով համարում էր, որ Երկիրը տիեզերքի կենտրոնն է, իսկ շրջանաձև շարժումն ամենակատարյալն է: Մ. թ. երկրորդ դարում Պտղոմեոսը այս գաղափարից ավարտուն տիեզերաբանական մոդել վերամշակեց: Կենտրոնում անշարժ Երկիրն է՝ շրջապատված ութ ոլորտներով, որոնք կրում են Լուսինը, Արևը, աստղերը և ժամանակին հայտնի հինգ մոլորակները՝ Մերկուրին, Վեներան, Մարսը, Յուպիտերը, Սատուռնը (տես նկ. 1.1):   Մոլորակները շարժվում են իրենց համապատասխան ոլորտներին կցված ավելի փոքր շրջաններով, ինչը  բացատրում է երկնքում դիտարկվող խառնակ հետագծերը: Ամենաարտաքին ոլորտը կրում է այնպես կոչված ֆիքսված աստղերը, որոնք միմյանց նկատմամբ միշտ նույն դիրքերում են մնում, սակայն միասին պտտվում են երկնքում: Այդպես էլ պարզ չդարձավ՝ ինչ կա վերջին ոլորտից անդին, բայց այն հաստատ մարդկության տեսադաշտի տիեզերքի մաս չէր կազմում:

Պտղոմեոսի մոդելը բավարար ճշգրիտ համակարգ էր առաջարկում՝ երկնային մարմինների դիրքը երկնքում կանխատեսելու համար: Սակայն այդ դիրքերը անսխալ կանխասելու համար Պտղոմեսոը պետք է ենթադրեր, որ լուսինն ընթանում է մի ճանապարհով, որը ժամանակ առ ժամանակ նրան կրկնակի մոտեցնում է Երկրին: Իսկ դա նշանակում էր, որ լուսինը երբեմն պիտի կրկնակի մեծ երևար: Պտղոմեոսը հասկանում էր այս բացթողումը, բայց չնայած դրան՝ նրա մոդելը, թեև ոչ համընդհանուր, բայց  հիմնականում ընդունվեց: Քրիստոնեական եկեղեցին դա որդեգրեց որպես Սուրբ Գրքին համապատասխանող տիեզերքի պատկեր, քանի որ այն մեծ առավելություն ուներ՝ ֆիքսված աստղերի ոլորտներից դուրս ահագին տեղ էր մնում դժոխքի և դրախտի համար:

Ինչ որ է, 1514 թ. լեհ վանական Նիկոլա Կոպեռնիկոսը ավելի պարզ մոդել առաջարկեց: (Սկզբում, հավանորեն վախենալով եկեղեցու կողմից հերետիկոս բանադրվելուց, նա իր մոդելն անանուն էր տարածում): Ըստ Կոպեռնիկոսի՝ անշարժ Արևը կենտրոնում էր, իսկ Երկիրը և մոլորակները շրջանաձև ուղեծրերով պտտվում են նրա շուրջը: Գրեթե մի դար անցավ, մինչև այս գաղափարը լուրջ ընդունեցին: Այդ ժամանակ էլ երկու աստղագետ՝ գերմանացի Յոհանես Կեպլերը և իտալացի Գալիլեյո Գալիլեյը սկսեցին հրապարակայնորեն պաշտպանել Կոպեռնիկոսի տեսությունը, չնայած այն փաստին, որ դրա կանխատեսած ուղեծրերը այնքան էլ չէին համապատասխանում դիտումներին: Արիստոտելյան-պտղոմեոսյան տեսությանը մահացու հարված ստացավ 1609թ.: Այդ տարի Գալիլեյն իր նոր-նոր հորինած աստղադիտակով սկսեց ուսումնասիրել գիշերային երկինքը: Յուպիտերին նայելով՝ Գալիլեյը տեսավ, որ այն շրջապատված է մի քանի փոքր արբանյակներով կամ լուսիններով, որոնք պտտվում են նրա շուրջը: Դա նշանակում էր, որ ամեն ինչ չէ, որ պետք է ուղեծիր ունենա հենց Երկրի շուրջը, ինչպես Արիստոտելն ու Պտղոմեոսն էին կարծում: (Իհարկե, դեռ հնարավոր էր հավատալ, որ անշարժ Երկիրը տիեզերքի կենտրոնն է, իսկ Յուպիտերի մոլորակները Երկրի շուրջը պտտվում են խիստ բարդ հետագծերով՝ տպավորություն ստեղծելով, որ Յուպիտերի շուրջն են պտտվում: Սակայն Կոպեռնիկոսի տեսությունն ավելի պարզ էր:) Միևնույն ժամանակ Յոհանես Կեպլերը փոփոխեց Կոպեռնիկոսի տեսությունը՝ առաջարկելով, որ մոլորակները շարժվում են ոչ թե շրջանագծերով, այլ՝ էլիպսներով (էլիպսը երկարաձգված շրջանագիծ է): Այս անգամ կանխատեսումները վերջապես համապատասխանեցին դիտումներին:

Կեպլերի մտահոգությունն այն էր, որ էլիպսային ուղեգծերը պարզապես ադ հոք հիպոթեզներ էին, և ավելի շուտ անընդունելի, քանի որ էլիպսը ակնհայտորեն պակաս կատարյալ է, քան շրջանագիծը: Գրեթե պատահաբար հայտնաբերելով, որ էլիպսային ուղեծրերը լավ բռնում են դիտարկումներին, նա չկարողացավ դա հաշտեցնել իր այն գաղափարի հետ, որ մոլորակները արևի շուրջը պտտվում են մագնիսական ուժերի դրդումով: Բացատրություն տրվեց շատ ավելի ուշ, 1687թ, երբ Սըր Իսահակ Նյուտոնը հրատարակեց իր «Բնափիլիսոփայության մաթեմատիկական հիմունքները»՝ ֆիզիկական գիտություններում երբևէ հրապարակված երևի ամենակարևոր, եզակի աշխատությունը: Այնտեղ Նյուտոնը ոչ միայն առաջ քաշեց տեսություն, թե ինչպես են մարմինները շարժվում ժամանակի և տարածության մեջ, այլև մշակեց բարդ մաթեմատիկան, որն անհրաժեշտ էր այդ շարժումները վերլուծելու համար: Բացի այդ, Նյուտոնը դրույթավորեց տիեզերական ձգողության օրենքը, ըստ որի՝ տիեզերքում յուրաքանչյուր մարմին ձգվում է ամեն մի ուրիշ մարմնի կողմից մի ուժով, որն այնքան մեծ է, որքան ավելի ծանր և ավելի մոտ են իրար մարմինները։ Այդ նույն ուժի պատճառով մարմինները վայր են ընկնում: (Գլխին ընկած խնձորի հարվածի հետևանքով ոգեշնչված Նյուտոնի մասին պատմությունը համարյա հաստատ մտացածին է: Ինչ երբևէ ասել է ինքը՝ Նյուտոնը, ընդամենը այն է, որ գրավիտացիայի գաղափարն ունեցավ, երբ նստած էր «հայեցողական տրամադրության մեջ» և «խնձորի ընկնելը դրդեց իրեն»)։ Շարունակելով՝ Նյուտոնը ցույց է տալիս, որ, համաձայն իր օրենքի, գրավիտացիան Լուսնին հարկադրում է էլիպսային ուղեծրով պտտվել Երկրի շուրջը, իսկ Երկրին և մոլորակներին՝ Արևի շուրջը:

Կոպեռնիկոսյան մոդելն ազատվեց Պտղոմեոսի երկնային ոլորտներից և դրանց հետ մեկտեղ տիեզերքի՝ բնական սահմաններ ունենալու գաղափարից: Քանի որ նկատելի չէր «ֆիքսված աստղերի» դիրքի փոփոխություն, չհաշված պտույտը երկնքում, որի պատճառը Երկրի պտտվելն է իր իսկ առանցքի շուրջը, բնական եղավ ենթադրելը, որ ֆիքսված աստղերը մեր Արևի պես օբյեկտներ են, միայն թե շատ ավելի հեռու:

Նյուտոնը հասկացավ, որ համաձայն իր գրավիտացիայի տեսության, աստղերը պետք է ձգեն միմյանց, ուրեմն ըստ երևույթին նրանք իրենց բնույթով չեն կարող անշարժ մնալ։ Չպե՞տք է դրանք բոլորը միասին ընկնեին ինչ-որ մի տեղ։ 1691թ. Ռիչարդ Բենթլիին՝ ժամանակի ևս մի առաջատար մտածողին ուղղված իր նամակում Նյուտոնը փաստարկում է, որ այս աշխարհը իրապես տեղի կունենա, եթե միայն վերջավոր թվով աստղեր բաշխված լինեն տարածության վերջավոր տիրույթում: Մյուս կողմից նա մտածում էր, որ եթե լինեին անսահման տարածության մեջ քիչ թե շատ համասեռորեն բաշխված անսահման թվով աստղեր, այդպիսի բան չէր պատահի, քանի որ չէր լինի որևէ կենտրոնական կետ, որտեղ նրանք բոլորը կընկնեին:

Այս փաստարկը մեկն է ծուղակներից, որոնց դուք կարող եք բախվել անվերջության մասին խոսելիս:   Անսահման տիեզերքում ցանկացած կետ կարող է հանդիսանալ կենտրոն, քանի որ ցանկացած կետ իր շուրջբոլորն ունի անսահման թվով աստղեր: Շատ ավելի ուշ ի հայտ եկավ ճիշտ մոտեցումը՝ պատկերացնել վերջավոր իրավիճակ, որում բոլոր աստղերն ընկնում են միմյանց վրա, և ապա հարց տալ՝ ինչպես կփոխվի վիճակը, եթե աստղեր ավելացնենք կոպիտ համասեռ բաշխված այս տիրույթից դուրս: Համաձայն Նյուտոնի օրենքի, ավելացրած աստղերը միջինում տարբերություն չեն առաջացնի սկզբնականի համեմատ, ուստի աստղերը կընկնեն նույն արագությամբ։ Մենք կարող ենք ինչքան ուզում ենք աստղեր ավելացնել, սակայն նրանք կշարունակեն ընկնել իրենք իրենց վրա: Հիմա մենք գիտենք, որ անհնար է ունենալ տիեզերքի անսահման ստատիկ մոդել, որտեղ գրավիտացիան միշտ ձգողական է:

Հետաքրքիր է անդրադառնալ նախքան քսաներորդ դարը տիրող այն մթնոլորտին, որ ոչ ոքի մտքով չանցավ, թե տիեզերքն ընդարձակվում կամ սեղմվում է։ Ընդունված էր կարծել, որ կամ տիեզերքը միշտ գոյություն ունի անփոփոխ, կամ ստեղծվել է վերջավոր ժամանակում անցյալում, որը մենք քիչ թե շատ դիտարկում ենք այսօր: Սրա պատճառը մասամբ կարող է լինել հավերժական ճշմարտություններին հավատալու մարդկանց հակվածությունը, մասամբ՝ սփոփանքը, որ թեկուզ իրենք կարող են ծերանալ և մահանալ, տիեզերքը հավերժական և անփոփոխ է:

Նույնիսկ նրա՛նց մտքով չէր անցնում, որ տիեզերքը կարող է ընդարձակվել, ովքեր հասկանում էին, որ Նյուտոնի գրավիտացիայի տեսությունը ցույց է տալիս, որ տիեզերքը չի կարող ստատիկ լինել: Փոխարենը նրանք փորձում էին փոխել տեսությունը՝ շատ մեծ հեռավորություններում գրավիտացիոն ուժը վանողական դարձնելով: Դա նկատելի կերպով չէր ազդում մոլորակների շարժումների կանխատեսումների վրա, սակայն աստղերի անվերջ բաշխումին թույլատրում էր մնալ հավասարակշռության մեջ՝ մոտիկ աստղերի ձգողական ուժերը հավասարակշռելով հեռուների վանողական ուժերով: Մինչդեռ հիմա մենք կարծում ենք, որ այդպիսի հավասարակշռությունը անկայուն կլիներ. եթե միևնույն տիրույթի աստղերը թեկուզ աննշան մոտենային միմյանց, ձգողական ուժերը նրանց միջև կդառնային ավելի ուժեղ և կգերակշռեին վանողական ուժերին, այնպես որ աստղերը կշարունակեին ընկնել միմյանց վրա: Մյուս կողմից, եթե աստղերը մի թեթև հեռանային միմյանցից, վանողական ուժերը կգերակշռեին և է՛լ ավելի կհեռացնեին նրանց:

Անվերջ ստատիկ տիեզերքի մի այլ առարկություն սովորաբար վերագրվում է գերմանացի փիլիսոփա Հայնրիխ Օլբերսին, ով այդ տեսության մասին գրեց 1823թ.։ Իրականում Նյուտոնի տարբեր ժամանակակիցներ այդ հարցը բարձրացրել են, և Օլբերսի հոդվածը նույնիսկ առաջինն էլ չէր, որ ճշմարտացի դատողություններ էր պարունակում դրա դեմ, բայց առաջինն էր, որ լայնորեն հայտնի դարձավ։ Դժվարությունն այն է, որ անսահման ստատիկ տիեզերքում գրեթե ամեն տեսագիծ պետք է ավարտվեր որևէ աստղի մակերևույթին: Ինչից ակնկալվում է, որ ամբողջ երկինքը պետք է արևի պես պայծառ լիներ, նույնիսկ գիշերը։ Օլբերսի հակափաստարկն այն էր, որ հեռավոր աստղերի լույսը միջակա նյութի կողմից կլանվելու հետևանքով պետք է աղոտանա։ Սակայն եթե այդպես լիներ, միջակա նյութը ի վերջո պետք է տաքանար այնքան, որ աստղերի պես պայծառ ճառագայթեր։ Այս եզրակացությունը, այն է՝ ամբողջ երկինքը պետք է արևի մակերևույթի պես պայծառ լիներ, շրջանցելու միակ ճանապարհն ընդունելն է, որ աստղերը հավերժ չեն ճառագայթում, այլ բռնկվել են անցյալում վերջավոր ժամանակի ինչ-որ մի պահի։ Այս դեպքում կլանող նյութը գուցե դեռ այնքան չի տաքացել կամ հեռավոր աստղերի լույսը գուցե դեռ չի հասել մեզ։ Իսկ սա հանգեցնում է մի հարցի՝ ի՞նչը կարող էր աստղերի բռնկվելու պատճառ դառնալ։

Տիեզերքի առաջացումը, անշուշտ, քննարկվել է սրանից շատ առաջ։ Առաջին տիեզերագետների և հրեա-քրիստոնեա-մահմեդական ավանդույթների համաձայն, տիեզերքը սկիզբ է առել վերջավոր և ոչ շատ հեռավոր անցյալում։ Այսպիսի սկզբի առաջին փաստարկը տիեզերքի գոյությունը բացատրելու համար «առաջին պատճառ» ունենալու անհրաժշտության զգացողությունն էր։ Տիեզերքի ներսում որևէ իրադարձություն միշտ բացատրում ենք մի այլ, ավելի վաղ իրադարձության պատճառով, իսկ ինքնին տիեզերքի գոյությունը կարող է այդպես բացատրվել, եթե միայն որոշակի սկիզբ է ունեցել։ Մի այլ փաստարկ է բերել սբ. Օգոստինոսն իր «Աստծո քաղաքը» գրքում։ Նա նշում է, որ քաղաքակրթությունը զարգանում է, և որ մենք հիշում ենք, թե ով է կատարել այս արարքը կամ ստեղծել այն տեխնիկան։ Այսպիսով մարդը, երևի թե նաև տիեզերքը չեն կարող շատ երկար ժամանակ եղած լինել։ Տիեզերքի ստեղծման համար սբ. Օգոստինոսն ընդունում է Ք. ա. 5000 թ.՝ համաձայն Ծննդոց գրքի։ (Հետաքրքիր է, որ սա այնքան էլ հեռու չէ վերջին Սառցե դարաշրջանի ավարտից՝ մոտ 10 000 թ. Ք. ա., ինչը էլ հնագետներին ասում է, թե երբ է իրականում սկսվել մեր քաղաքակրթությունը։)

Մյուս կողմից, Արիստոտելը և հույն փիլիսոփաների մեծ մասը հավան չէին արարման գաղափարին, քանի որ դա ենթադրում էր չափից դուրս աստվածային միջամտություն։ Ուստի նրանք հավատում էին, որ մարդկային ցեղը և աշխարհը գոյություն է ունեցել և գոյություն կունենա միշտ։   Զարգանալու մասին վերը բերված փաստարկը հներն արդեն քննել էին և պատասխանել, որ պարբերական ջրհեղեղների կամ այլ տարերային աղետների պատճառով է, որ մարդկային ցեղը միշտ վերադառնում է քաղաքակրթության ելակետին։

Հարցը, թե արդյոք տիեզերքը սկսվել է ժամանակի մեջ և արդյոք այն սահմանափակ է տարածության մեջ, լայնորեն ուսումնասիրել է փիլիսոփա Իմմանուել Կանտն իր «Զուտ բանականության քննադատություն» մոնումենտալ (և շատ խրթին) աշխատության մեջ, որը լույս տեսավ 1781թ.։   Նա այս հարցն անվանում է զուտ բանականության անտինոմ (այսինքն՝ հակասություն, պարադոքս), քանի որ համարում էր, որ հավասարարժեք թեզիսներ կան թե՛ տիեզերքի՝ սկիզբ ունենալու, թե՛ հակաթեզիսներ՝ հավերժորեն գոյություն ունենալու մասին։ Թեզիսի օգտին Կանտի փաստարկն այն էր, որ եթե տիեզերքը սկիզբ չունի, ուրեմն անվերջ ժամանակ կա նախքան որևէ իրադարձությունը, ինչը նա համարում էր աբսուրդ։   Հակաթեզիսն այն էր, որ եթե տիեզերքը սկիզբ է ունեցել, դրանից առաջ պետք է ժամանակի անվերջ հատված եղած լիներ, ուրեմն ինչո՞ւ է տիեզերքն առաջացել մի որևէ հատուկ պահի։ Իրականում նրա հարցադրումները թեզիսի և անտիթեզիսի պարագայում նույնն են։ Դրանք երկուսն էլ հիմնվում են չարտաբերված այն ենթադրության վրա, որ ժամանակը անցյալի մեջ հավերժ շարունակվում է՝ անկախ տիեզերքի հավերժ լինելուց կամ չլինելուց։ Ինչպես կտեսնենք, ժամանակի հասկացությունն իմաստ չունի տիեզերքի ծագումից առաջ։ Սա առաջին անգամ նկատել է սբ. Օգոստինոսը։ Հարցին՝ «Ի՞նչ էր անում Աստված տիեզերքի արարումից առաջ», Օգոստինոսը չի պատասխանում՝ «Նա պատրաստում էր դժոխքը՝ այդ հարցը տվողների համար»։ Փոխարենը ասում է, որ ժամանակը Աստծո ստեղծած տիեզերքի հատկանիշն է, և որ ժամանակը գոյություն չուներ տիեզերքի ծագումից առաջ։

Երբ մարդկանց մեծամասնությունը հավատում է հիմնովին կայուն և անփոփոխ տիեզերքին, տիեզերքի սկիզբ ունենալու կամ չունենալու հարցը իրոք, դառնում է մետաֆիզիկայի կամ աստվածաբանության խնդիր։ Բոլոր դիտարկումները հավասարապես լավ բացատրվում են ինչպես հավերժ գոյություն ունեցող տիեզերքի տեսությամբ, այնպես էլ՝ վերջավոր ժամանակում ստեղծված և հավերժ գոյության թվացյալություն ունեցող տիեզերքի տեսությամբ։ Սակայն 1929թ. Էդվին Հաբլը շրջադարձային դիտարկում արեց՝ որ ուղղությամբ էլ որ նայում ենք, հեռավոր գալակտիկաները արագ հեռանում են մեզնից։ Այլ կերպ ասած, տիեզերքն ընդարձակվում է։ Սա նշանակում է, որ օբյեկտներն ավելի վաղ ժամանակներում ավելի մոտ են եղել միմյանց։ Իրականում թվում է, թե մի ժամանակ՝ մոտ տասը կամ տասներկու միլիարդ տարի առաջ, բոլոր օբեյկտները եղել են ճիշտ նույն վայրում և հետևաբար, տիեզերքի խտությունն անսահման է եղել։ Այս հայտնագործությունը վերջնականապես գիտության ենթակայության տակ դրեց տիեզերքի սկիզբ ունենալու հարցը։

Հաբլի դիտարկումներից ենթադրվում է, որ կար ժամանակ, որը կոչվեց Մեծ պայթյուն, երբ տիեզերքն անվերջ փոքր էր և անսահման խիտ։ Այդպիսի պայմաններում խախտվում են գիտության բոլոր օրենքները և հետևաբար ապագան կանխատեսելու ամբողջ կարողությունը։ Եթե այս ժամանակից առաջ իրադարձություններ եղած լինեն, չեն ազդի ներկայի վրա։ Դրանց գոյությունը կարելի է անտեսել, որովհետև դիտարկումային կարևորություն չունեն։ Կարող ենք ասել, որ ժամանակը սկսվել է մեծ պայթյունի պահին, այն իմաստով, որ ավելի վաղ գոյություն ունեցած ժամանակը պարզապես սահմանման չի տրվում։ Պետք է ընդգծել, որ ժամանակի մեջ այս առաջանալը տարբերվում է նախկինում ընկալվածից։ Չփոփոխվող տիեզերքում ժամանակի մեջ սկիզբ առնելը մի բան է, որը պետք է հարուցի տիեզերքից դուրս գտնվող ինչ-որ էակ. սկիզբ առնելու համար ֆիզիկական հիմք չկա։ Կարելի է պատկերացնել, որ Աստված տիեզերքը ստեղծել է անցյալի բառացիորեն կամայական պահին։ Մյուս կողմից, եթե տիեզերքն ընդարձակվում է, պետք է լինեն սկիզբ առնելու ֆիզիկական պատճառներ։ Կարելի է նույնիսկ պատկերացնել, որ Աստված ստեղծել է տիեզերքը Մեծ պայթյունի պահին կամ նույնիսկ ավելի ուշ այնպես, որ թվար, թե Մեծ պայթյուն է տեղի ունեցել, սակայն իմաստ չունի ենթադրել, թե այն ստեղծվել է մեծ պայթյունից առաջ։ Ընդարձակվող տիեզերքը չի բացառում արարչին, սակայն սահմանափակում է նրա՝ գործի անցնելու ժամանակը։

Տիեզերքի բնույթի մասին խոսելու և նրա՝ սկիզբ կամ վերջ ունենալու տիպի հարցերը քննարկելու համար անհրաժեշտ է հստակեցնել, թե ինչ է գիտական տեսությունը։ Ես կընդունեմ պարզեցված տեսակետը, ըստ որի՝ տեսությունը պարզապես տիեզերքի կամ դրա սահմանափակ մասի մոդել և այդ մոդելի մեծությունները մեր դիտարկումներին կապող կանոնների համախումբ է։ Այն գոյություն ունի միայն մեր մտածողության մեջ և ուրիշ իրական գոյություն չունի (ինչ էլ որ դա նշանակի)։ Տեսությունը լավ տեսություն է, եթե բավարարում է երկու պահանջի։ Այն պետք է դիտարկումների լայն դաս նկարագրի մի մոդելի հիման վրա, որը պարունակում է շատ քիչ պատահական տարրեր, և պետք է հստակ կանխատեսումներ անի հետագա դիտարկումների արդյունքների մասին։ Օրինակ, Արիստոտելը հավատում էր Էմպեդոկլեսի տեսությանը, որ ամեն ինչ բաղկացած է չորս տարրերից՝ հողից, օդից, կրակից և ջրից։ Սա բավականին պարզ էր, սակայն որևէ հստակ կանխատեսում չէր անում։ Մյուս կողմից, Նյուտոնի գրավիտացիայի տեսությունը հիմնվում էր էլ ավելի պարզ մոդելի վրա, որում մարմինները միմյանց ձգում էին մի ուժով, որը ուղիղ համեմատական էր իրենց զանգվածներին և հակառակ համեմատական էր հեռավորության քառակուսուն։ Այնուհանդերձ այն մեծ ճշտությամբ կանխատեսում էր Արևի, Լուսնի և մոլորակների շարժումը։

Ցանկացած ֆիզիկական տեսություն միշտ ժամանակավոր է այն իմաստով, որ ընդամենը հիպոթեզ է. դուք երբեք չեք կարող այն հաստատել։ Նշանակություն չունի՝ քանի անգամ են փորձի արդյունքները համաձայնվում տեսությանը, երբեք չեք կարող վստահ լինել, որ որ հաջորդ անգամ արդյունքը չի հակասի տեսությանը։ Մյուս կողմից, կարող եք մերժել տեսությունը՝ ունենալով դրա կանխատեսումներին հակասող ընդամենը մեկ դիտարկում։ Ինչպես գիտության փիլիսոփա Կարլ Պոպերն է մատնանշում, լավ տեսությունը բնութագրվում է այն փաստով, որ անում է մի շարք կանխատեսումներ, որոնք սկզբունքորեն կարող են չհաստատվել կամ ժխտվել դիտարկումներով։ Ամեն անգամ, երբ փորձի դիտարկումները համաձայնում են կանխատեսումների հետ, տեսությունը շարունակում է գոյատևել, և աճում է նրա հանդեպ մեր վստահությունը, սակայն հենց նոր դիտարկումը չհամընկնի, մենք պետք է հրաժարվենք տեսությունից կամ ձևափոխենք այն։

Համենայն դեպս, սա է ակնկալվում, սակայն դուք միշտ կարող եք բարձրաձայնել դիտարկումներն իրականացնող անձի կոմպետենտության հարցը։

Գործնականում ամենից հաճախ պատահում է, որ հորինվող նոր տեսությունը իրականում նախորդի ընդլայնումն է։ Օրինակ, Մերկուրի մոլորակի շատ ճշգրիտ դիտարկումները ցույց տվեցին փոքրիկ տարբերություն մոլորակի շարժման և Նյուտոնի գրավիտացիայի տեսության կանխատեսումների միջև։ Այնշտայնի հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը Նյուտոնի տեսությունից թեթևակի տարբեր շարժում էր կանխատեսում։ Փաստը, որ Այնշտայնի կանխատեսումները համապատասխանեցին դիտարկումներին, մինչ Նյուտոնինը՝ ոչ, նոր տեսության վճռական հաստատումներից մեկն էր։ Սակայն Նյուտոնի տեսությունը մենք դեռ կիրառում ենք բոլոր գործնական նպատակներով, քանի որ դրա և ընդհանուր հարաբերականության տեսության կանխատեսումների տարբերությունը շատ փոքր է այն իրավիճակներում, որոնց հետ մենք սովորաբար գործ ունենք։ (Նյուտոնի տեսությունը նաև ունի մի մեծ առավելություն՝ դրանով շա՛տ ավելի հեշտ աշխատելը, քան Այնշտայնինով։)

Գիտության վերջնական նպատակն է՝ տալ ամբողջ տիեզերքը նկարագրող միակ տեսություն։ Սակայն մոտեցումը, որին փաստորեն հետևում է գիտնականների մեծ մասը, խնդիրը երկու մասի բաժանելն է։ Առաջին, կան օրենքներ, որոնք մեզ պատմում են ժամանակի ընթացքում տիեզերքի փոփոխության մասին։ (Եթե մենք գիտենք՝ ինչպիսին է տիեզերքը որևէ պահի, այդ ֆիզիկական օրենքները կասեն մեզ, թե ինչպիսին կլինի այն հետագա որևէ պահի)։ Երկրորդ, կա տիեզերքի սկզբնական վիճակի հարցը։ Որոշ մարդիկ կարծում են, որ գիտությունը պետք է գործ ունենա միայն առաջին մասի հետ. նրանք տիեզերքի սկզբնական վիճակի հարցը համարում են մետաֆիզիկայի կամ կրոնի գործը։ Նրանք կասեն, որ Աստված, լինելով ամենակարող, կարող էր սկսել տիեզերքը իր ուզած ձևով։ Կարող էր այդպես լինել, սակայն այդ դեպքում նա պետք է նաև զարգացման մեջ դներ այն ամբողջովին կամայական եղանակով։ Սակայն թվում է, համաձայն որոշ օրենքների, որ Աստված այն զարգացման մեջ դնելու շատ սովորական ճանապարհ է ընտրել։ Այնուամենայնիվ նույնչափ բանական է ենթադրել, որ կան նաև սկզբնական վիճակը կառավարող օրենքներ։

Դուրս է գալիս, որ շատ դժվար է հնարել տիեզերքը միանգամից նկարագրող տեսություն։ Փոխարենը մենք խնդիրը բաժանում ենք փոքր մասերի և հորինում մի շարք մասնակի տեսություններ։ Այս մասնակի տեսություններից յուրաքանչյուրը նկարագրում և կանխատեսում է դիտարկումների որոշակի սահմանափակ դաս՝ անտեսելով այլ մեծությունների ազդեցությունները կամ դրանք ներկայացնելով թվերի պարզ համախմբերի տեսքով։ Կարող է պատահել, որ այս մոտեցումն ամբողջովին սխալ է։ Եթե տիեզերքում ամեն ինչ հիմնարար ձևով կախված է ամեն ինչից, կարող է անհնար լինի խնդրի մասերը առանձին հետազոտելով՝ ամբողջական լուծումին մոտենալը։ Բայց սա հաստատապես այն ճանապարհն է, որտեղ մենք անցյալում առաջընթաց ենք ունեցել։ Դասական օրինակը կրկին Նյուտոնի գրավիտացիայի տեսությունն է, որը մեզ ասում է, որ գրավիտացիոն ուժը երկու մարմինների միջև կախված է յուրաքանչյուր մարմնին առնչվող միայն մի թվից՝ զանգվածից, և անկախ է մարմինները կազմող նյութից։ Այսպիսով, աստղերի և մոլորակների ուղեծրերը հաշվելու համար նրանց կառուցվածքի և բաղադրության տեսության կարիքը չկա։

Այսօր գիտնականները տիեզերքը նկարագրում են երկու հիմնական մասնակի տեսությունների՝ հարաբերականության ընդհանուր տեսության և քվանտային մեխանիկայի լեզուներով։ Դրանք այս դարի առաջին կեսի մեծ ինտելեկտուալ նվաճումներն են։ Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը նկարագրում է գրավիտացիայի ուժը և տիեզերքի մեծամասշտաբ կառուցվածքը, այսինքն՝ կառուցվածքը մի քանի մղոնից մինչև միլիոն միլիոն միլիոն միլիոն (1 և 24 զրո) մղոն սանդղակով՝ տեսանելի տիեզերքի չափը։ Մյուս կողմից, քվանտային մեխանիկան գործ ունի ծայրահեղ փոքր սանդղակների հետ, ինչպես մատնաչափի միլիոներորդի միլիոներորդ մասը։ Սակայն դժբախտաբար, այս երկու տեսությունները անհամատեղելի են միմյանց հետ. դրանք չեն կարող երկուսն էլ ճիշտ լինել։ Այսօրվա ֆիզիկայի և այս գրքի գլխավոր ճիգերից մեկն է՝ որոնել նոր տեսություն, որը կներառի այս երկուսը. քվանտային գրավիտացիայի տեսություն։ Մենք դեռ նման տեսություն չունենք, և հնարավոր է դեռ շատ հեռու ենք դրանից, սակայն արդեն գիտենք շատ հատկություններ, որ այն պետք է ունենա։ Հետագա գլուխներում կտեսնենք, որ արդեն գիտենք տպավորիչ քանակով կանխատեսումների մասին, որ պետք է անի քվանտային գրավիտացիայի տեսությունը։

Ուրեմն, եթե հավատում եք, որ տիեզերքը կամայական չէ, այլ կառավարվում է որոշակի օրենքներով, վերջիվերջո կմիավորեք մասնակի տեսությունները միասնական ամբողջական տեության մեջ, որը կնկարագրի տիեզերքում ամեն ինչ։ Բայց հիմնարար պարադոքս կա այդպիսի ամբողջական միասնական տեսություն որոնելու մեջ։ Վերը նկարագրված գիտական տեսությունների մասին գաղափարները ենթադրում են, որ մենք բանական արարածներ ենք, ովքեր ազատ են դիտարկելու տիեզերքն ինչպես ցանկանում են և տեսածից տրամաբանական եզրակացություններ դուրս բերելու։

Այդպիսի սխեմայում բանական է մտածելը, որ մենք կարող ենք ավելի ու ավելի մոտենալ մեր տիեզերքը կառավարող օրենքներին։ Սակայն եթե իրոք գոյություն ունի կատարելապես միասնական տեսություն, այն պիտի որ կանխորոշի մեր գործողությունները։ Այդ դեպքում տեսությունն ինքը պետք է կանխորոշի, որ մենք որոնելու ենք իրեն։ Եւ ինչո՞ւ պետք է այն որոշի, որ մենք ճիշտ եզրակացություններ կանենք տվյալներից։ Հնարավոր է՝ նույնչափ հստակ սահմանված է, որ մենք սխալ եզրակացության կգանք: Կամ էլ ոչ մի եզրակացության։

Միակ պատասխանը, որ կարող եմ տալ այս հարցին, հիմնվում է Դարվինի բնական ընտրության սկզբունքի վրա։ Միտքն այն է, որ ինքնավերարտադրվող օրգանիզմների ցանկացած տեսակում կլինեն տարբեր առանձնյակների գենոֆոնդի և դաստիարակության փոփոխություններ։ Այս տարբերությունները կնշանակեն, որ որոշ առանձնյակներ մյուսների համեմատ ունակ կլինեն ավելի լավ եզրակացություններ անելու շրջակա աշխարհի մասին և դրան համապատասխան գործելու։ Այս առանձնյակների գոյատևումը և վերարտադրությունը ավելի հավանական է, ուստի գերիշխող կդառնա նրանց վարքի մոդելը և մտածելակերպը։ Անցյալում իհարկե ճիշտ էր, որ այն, ինչ մենք անվանում ենք ինտելեկտ և գիտական հայտնագործություն, տալիս են գոյատևելու առավելություն։   Այնքան էլ պարզ չէ, որ սա դեռ տեղի ունի. մեր գիտական հայտագործությունները կարող են նաև ոչնչացնել բոլորիս, և եթե նույնիսկ չոչնչացնեն, լիակատար միասնական տեսությունը կարող է մեծապես դժվարացնել գոյատևելու մեր շանսը։   Այնուամենայնիվ, եթե տիեզերքը զարգանում է բնական ճանապարհով, մենք կարող ենք ակնկալել, որ բնական ընտրությամբ մեզ շնորհված բանական կարողությունները ուժի մեջ կլինեն նաև լիակատար միասնական տեսության մեր որոնումներում, և ուրեմն մեզ չեն տանի սխալ եզրահանգումների։

Քանի որ մասնակի տեսությունները, որ մենք արդեն ունենք, բավական են ճշգրիտ կանխատեսումներ անելու գրեթե բոլոր, բայց ոչ խիստ ծայրահեղ իրավիճակներում, տիեզերքի վերջնական տեսության որոնումը գործնական տեսանկյունից դժվար արդարացնելի է թվում։ (Ավելորդ չէ, այնուամենայնիվ, նշել, որ այդպիսի փաստարկներ կարող են օգտագործվել և՛ քվանտային մեխանիկայի և՛ հարաբերականության դեմ, և որ ա՛յս տեսությունները մեզ տվեցին և՛ միջուկային էներգիան և և՛ միկրոէլեկտրոնային հեղափոխությունը։) Հետևաբար լիակատար միասնական տեսության հայտնաբերումը կարող է չօժանդակի մեր տեսակի գոյատևմանը։   Բայց նույնիսկ քաղաքակրթության արշալույսին մարդանց չէին գոհացնում չկապակցված և չբացատրվող իրադարձությունները։ Նրանք տենչում էին հասկանալ աշխարհի հիմնային կարգը։ Դեռ այսօր էլ մենք ձգտում ենք իմանալ՝ ինչու ենք այստեղ և որտեղից ենք եկել։ Մեր շարունակական որոնումների համար բավարար արդարացում է գիտության հանդեպ մարդկության խորին տենչանքը։ Եվ մեր նպատակը, ո՛չ ավել, ո՛չ պակաս, լիակատար նկարագրությունն է տիեզերքի, որտեղ ապրում ենք։

Շարունակելի

Հրատարակված՝ Հոքինգ-ում | Պիտակված , , , | Թողնել մեկնաբանություն

կյանքն ինչպես կա

Մի֊երկու ժամ հետո ամպերից վեր արևը կսկսի խավարել։ Ես էլի չեմ տեսնի, որովհետև անձրև եմ լսում։ Բայց կերևակայեմ, որ նստել եմ ամպերի կտուրին, ոտքերս կախել վերև ու նայում եմ դանդաղ մեջ ընկնող լուսնին։

Հրատարակված՝ խառը կյանքից-ում | Պիտակված , | Թողնել մեկնաբանություն

երկկենցաղ մարդ

Սերը մուկ է
գցեցի կարասը՝ խեղդեմ
նա հարբած երևան եկավ
ու գրեց ստատուս ֆեյսբուքում
(վառվեցի)

ֆեյսբուքը ցանց է, որտեղ
գրվեցի արի կամավոր․
ինձ հանեցի իմ ջրերից
գցեցի վիրտուալ աշխարհ
ուր դարձա երկկենցաղ
(մա՞րդ)
(երևի)
(homo երկկենցաղ)

հոմո երկկենցաղն անդրոիդում
ունի պորտ (խռիկներ չունի)
շնչում է հղումներ էյչ-թի-թի-փի
(ապահովության համար՝ էս)
արտաշնչում կարծիքներ
(մեկնաՆբանություններ)
որոնք (եղած-չեղած)
քոմենթներ են

քոմենթները պղտորում են օդը
վիրտուալում որտեղ ծառեր չեն աճում
կանաչ տերևներով ծառեր որոնք
ի վիճակի են սինթեզել
մի բան
որը կշնչենք
(ու կարտաշնչենք էլի ք․․․)

բանը բանից անցել է
ի սկզբանե
ես սիրում եմ․․․ բանը․․․ չեմ ասի
(մուկն ավելի է հարբել)
կարասում գինի չկար (հին կամ նոր)
տեկիլա վիսկի (սոդայո՞վ – չէ՜)
օղի (տնական պուտինկա)
չկար
գարեջուր գոնե չկար
ջո՛ւր էր
նա պիտի խեղդվեր ջրում
ո՞նց հարբեց

(երևի) կարասը
Կանայից էր
քաղաքից էր մի ուր ջուրը
գինի էր դարձել մի անգամ
երբ հոմո երկկենցաղ
դեռ չկար աշխարհում
որտեղ դեռ չկար
վիրտուալ աշխարհ
չկար
մուկ՝ հոսանքով աշխատող
բայց կար սեր
որը մուկ է
ապրում է
թաքուն անկյունում
գիշերը երբ երազս արթուն է
ելնում է որսի (գողության)
թռցնում
մանր-մունր ամեն ինչ
(ՆՐԱ մասին)
կուտակում հատիկ-հատիկ
սրտիս պուճախներում անմատույց
(access denied)
ճար չկա՝
դառնամ ցանցահեն պիտի
(hacker?)
(хакер?)
(cracker?)
որոնեմ սողանցքներ սրտում
որ կոտրեմ իմ սիրտը ինքս
բռնելու համար մկանը
կամ գոնե գողոնը նրա
չեղարկելու
որ մուկը սատկի

խեղճ մկնիկ
(խեղճ սեր)
սպիտակ սև
պսպղան աչուկներով
լխտիկ տռզած խոշոր
իմ սրտի համար լղարած
խեղճ մկնիկ
չսատկես չմեռնես
(իմ սեր)
չնայած գողացար ինձնից
գողացա ես էլ քեզանից
(ոչ ոք զարմացավ վերևից)
չսատկես
կխեղդեմ թե չէ
կխմեմ լիքը գինի
այնքան շատ
որ դառնամ կարաս (Կանայից)
խեղդեմ քեզ
իմ մեջ որ հանկարծ
դուրս չպրծնես կարասից
ու հարբած ստատուս գրես
էյչ-թի-թի-փի-էս։

Հրատարակված՝ ձեռագիր, պոեզիա-ում | Պիտակված , | Թողնել մեկնաբանություն

Դեղատանը

— Մի հատ լողանալու օճառ տուր, էլի՛: Բայց չգիտեմ՝ որը։

— Ջոնսոնս բեյբի տար, լավն ա։

— Փափկացնող ա՞։

— Հա:

Ես նայում էի օճառների շարքին։

— DALAN, էդ ինչակա՞ն ա։ Մի հատ ցույց կտա՞ս, հետաքրքիր ա, էդ ինչա՞կան ա, որ անունը դալան ա։

— Սկսվե՜ց էլի, թուրքական ա՜, թուրքական չի՜՞,- օճառը դարակից հանելով՝ ասաց Գ-ն, հենց է՛լ թուրքական ա: Դուք ոնց որ ավանդապաշտ մշեցիներ լինեք․․․

— Մենք ավանդապաշտ մշեցի չենք,- գույնս գցեցի ես,- մեզ ավանդապաշտ․․․

— Մենք մենակ Թուրքիային ենք դեմ,- միացավ Ա-ն,- թե չէ հեչ էլ ավանդապաշտ չենք:

— Հա, թուրքական ապրանք չենք առնում․․․

— Չէ մի չէ՜,- հեգնեց Գ-ն, — հիմա ուզում ես ասես՝ հագդ թուրքական շոր չկա՞։

— Չէ, չկա:

— Էդ ո՞նց կլինի։

Ես դեռ մտովի ստուգում էի հագիս շորերը՝ շալվարս ամերիկյան է, ժակետիս վրա գրված է մադե ին դոմենիկե ռեսպուբլիկ, սիրելի գունեղ բլուզս, մեկ էլ տեսար, խայտառակ արեց՝ նվեր եմ ստացել Վրաստանից, որտեղ թուրքական ապրանքը շատ է,   ներքնազգեստիս կեսը ֆրանսիական է, կեսը՝ չինական, կոշիկներս․․․

— Ես է՞լ ինչ պիտի առնեմ, հիշի, էլի՛, հարսանիքի համար ինձ ի՞նչ ա պետք,- բզեց Ա-ն։

— Վա՜խ, հարսանի՞ք եք գնում,- ուրախացավ Գ-ն։

— Հա, ստիպված։

— Վայ, մարդ էլ ըտենց ասի, ես մի քանի օր առաջ հարսանիքի էի, էնքան լավ էր, էնքան լավ էր։

— Ի՞նչն էր լավ։

— Ո՞նց ինչը, հենց մենակ իրանց աչքերի պսպղոցը․․․

— Է՜, էդ քնեն-հելնեն անցնելու ա․․․

— Ի՜, էդքան շուտ չի անցնի, համ էլ սիրուն են մեր հարսանիքները, մեր ավանդույթները․․․

— Ի՞նչն ա սիրուն, որ։ Իմ ախպե՞րը։

— Էդ ո՞րն ա, էն իմ ախպե՜րը, ջան, ջան, ջան․․․զզվում եմ էդ երգից․․․ չէ, էդ տաշ֊տըմբըլը ես էլ չեմ սիրում, բայց լավ ավանդույթներ էլ կան։

— Ի՞նչ լավ ավանդույթ, օրինակ դու կարմիր խնձորը սիրո՞ւմ ես։

— Յա՜խք, զզվում եմ, դրա անունը մի տուր, դրանից ես էլ եմ տրաքվում, բայց, օրինակ, գիտե՞ս ինչն եմ սիրում, էն որ պապան աղջկան թևանցուկ տանում ա եկեղեցում․․․

— Ի՜, էդ հենց հայական չի, կաթոլիկների սովորությունն ա․․․

— Հա՞, վա՜յ, գիտե՞ս մեկ էլ ինչը չեմ սիրում, էն որ կանաչ-կարմիր են կապում, էդ ինչ ա մթոմ։

— Վայ, կոզբա՞նդը, ես էլ հենց էդ եմ սիրում, գիտե՞ս էդ ինչ ա նշանակում, կանաչը կնոջն ա խորհրդանշում, կարմիրը՝ տղամարդուն, ու որ դրանք կապում են, նշանակում ա՝ կինն ու տղամարդը հավերժ կապվում են։

— Հա՞՜, էդ ինչ լավ բան ասիր, ուրեմն ես անպայման կկապեմ իմ մարդուն, որ ամուսնանանք,- վճռեց Գ-ն,- անպայման կապել կտամ իրան,- կրկնեց նա,- բա որ սիրում ես, չէիր ուզի՞ մի հատ ըտենց հարսանիք անեիր, ես էլ կգայի, կպարեի․․․

— Է, դու էլ Ալայի նման ասիր, ասեց՝ ախչի՜՞, բա ե՞րբ ես ամուսնանում, գամ բոլ պարեմ, ասի՝ Ալա ջան, ես օրը կասեմ, դու քո համար կպարես, ես հարսանիք չեմ անելու․․․

— Հարսանիք չես անելո՞ւ,- զարմացավ Գ-ն,- բա ո՞նց ես ամուսնանալու։

— Ես չեմ ամուսնանալու․․․

— Իսոս։ Ո՞նց չես ամուսնանալու: Խի՞։

— Եսիմ: Դե մտածում եմ, որ չեմ ամուսնանա։ Իբր ի՞նչ։

— Ո՞նց թե ինչ,- շվարեց Գ-ն։

— Մենք ֆեմինիստ ենք,- կամաց ասացի ես:

— Ո՛ւյ, մա՛մա ջան,- ճակատը բռնեց Գ-ն,- քանի ձեզ լսում եմ՝ գլուխս ավելի ա խառնվում:

— Հա, մենք ֆեմինիստներ ենք,- հաստատեց Ա-ն ու անցավ շշուկի,- գիտե՞ս, մենք ոտ էլ չենք թրաշում։ Վա՜յ, լավ հիշեցի, մի հատ էլ բրիտվա տուր։

— Ո՞րից տամ։ Գալուբոյ ժիլե՞տ։

— Գալուբոյ չէ, հռոզվի,- բզեցի ես։

— Ո՛չ, հենց գալուբոյ էլ տուր, Սիրանուշ, դու մի մոռացի, որ մենք ավանդապաշտ չենք․․․

— Հա՜, ես էլ հավատացի, որ դուք չեք թրաշվում, ես ամեն ինչի շատ շուտ հավատում եմ, գիտե՞ք։- Գ-ն տոպրակի մեջ էր դնում ապրանքները։- Երեխեք, դուք որտեղի՞ց եք եկել։

— Լուսնից,- ուրախացա ես։

— Որտեղի՞ց, ե՞րբ այսինքն,- չհասկացավ Ա-ն։

— Դե, ուզում եմ ասեմ, դուք ըստեղից չեք, չէ՞։ Էջմիածնում չեք ծնվել։

— Չէ՜, Գ ջան, մենք ծնվել ենք Էջմիածնում, մեծացել ենք Էջմիածնում, ապրում ենք Էջմիածնում․․․

— Վա՜յ, ես միշտ մտածել եմ, որ դուք ուրիշ տեղից եք եկել․․․

— Ինչի՞։

— Եսիմ, տարբեր եք մի տեսակ․․․

— Կլինի՞ ես էս մասին գրեմ,- հեռախոսս վաճառասեղանին դնելով ու ժակետս հանելով՝ հարցրեցի ես։ Շոգեցի ծիծաղից։

— Գրի՛,- թուրքական գունեղ բլուզիս նայելով՝ ասաց Գ-ն,- հենց հիմա գրի՛:

Հրատարակված՝ խառը կյանքից-ում | Պիտակված , | Թողնել մեկնաբանություն

Կապույտ կարոտը հոգուս

Ֆուձիյամա

Ֆուձիյամա այնտեղից

Կապույտի մասին

Ռեբեկա Սոլնիթ

«Դաշտային ուղեցույց՝ մոլորվելու համար» գրքից

Աշխարհը կապույտ է իր եզրերին և խորություններում։ Կապույտը այն լույսն է, որ մոլորվում է։ Սպեկտրի կապույտ ծայրամասի լույսը արևից մինչև մեզ ամբողջ տարածությունը չի հաղթահարում։ Այն ցրվում է օդի մոլեկուլների վրա, ջրում։ Ջուրն անգույն է. ծանծաղ ջուրն այն գույնի է երևում, ինչ որ կա իր խորքում, իսկ խոր ջուրը լցված է այդ ցրված լույսով. որքան մաքուր է ջուրը, այնքան մուգ է կապույտը։ Երկինքը կապույտ է նույն պատճառով, սակայն հորիզոնի մոտի կապույտը, երկրի կապույտը, որ թվում է՝ լուծվում է երկնքում, ավելի մուգ է, երազկոտ. մելամաղձոտ կապույտը ամենահեռավոր հեռուների այն տեղերի, որ տեսնում ես կիլոմետրերից. տարածության կապույտը։ Այս լույսը, որ չի հպվում մեզ, չի անցնում ամբողջ տարածությունը, այս լույսը, որ կորում  է, մեզ տալիս է աշխարհի գեղեցկությունը, որի այնքա՜ն մեծ մասը կապույտի մեջ է։

Տարիներ շարունակ ինձ հուզում է հեռավոր ծայրերի այդ կապույտը, որ երևում է. հորիզոնների, հեռավոր լեռնաշղթաների, հեռավոր ամեն ինչի այդ գույնը։ Հեռավորության այդ գույնը զգացմունքի գույնն է, մենության և ցանկության գույնը, այստեղից երևացող այնտեղի գույնը՝ այնտեղի գույնը, որտեղ դու չկաս։ Եվ այնտեղի գույնը, ուր երբեք չես կարող գնալ։ Քանի որ կապույտը ոչ թե կիլոմետրերով հեռու հորիզոնին մոտ վայրի գույնն է, այլ մթնոլորտային հեռավորությունը քո և լեռների միջև։

Կապույտը կարոտի գույնն է այն հեռուների, որոնց երբեք չես հասնի. կապույտ աշխարհի գույնը։

Թարգմանություն անգլերենից, աղբյուր

A Field Guide to Getting Lost by Rebecca Solnit

Եղիշե Չարենց

Հայրենիքում

Ձյունապատ լեռներ ու կապույտ լճեր:
Երկինքներ, որպես երազներ հոգու:
Երկինքներ, որպես մանկական աչեր:
Մենակ էի ես: Ինձ հետ էիր դու:
Երբ լսում էի մրմունջը լճի
Ու նայում էի թափանցիկ հեռուն —
Զարթնում էր իմ մեջ քո սուրբ անուրջի
Կորուստը այն հին, աստղայի՜ն, անհո՜ւն:
Կանչում էր, կանչում ձյունոտ լեռներում
Մեկը կարոտի իրիկնամուտին:
Իսկ գիշերն իջնում, ծածկում էր հեռուն
Խառնելով հոգիս աստղային մութին …

Խուան Միրո. Կապույտ

Խուան Միրո. Կապույտ

Կապույտը

Կապույտը հոգու աղոթանքն է, քույր,
Կապույտը — թախիծ.
Կապույտը — կարոտ թափանցիկ, մաքուր,
Ու հստակ, ու ջինջ:

Կապույտը քրոջ աչքերի անհուն
Առավոտն է թաց:
Կապույտում հոգիս մի հին իրիկուն
Անզո՜ր հեծկլտաց:

Կապույտը ծեգին աղոթքի կանչող
Ղողանջն է զանգի:
Կապույտը — արցունք, ու կապույտը — ցող
Հոգու, երկնքի:

Կապույտում անսուտ խոսքեր են հոսում
Երկնքից — երկինք:
Հոգիս — Կապույտի լաբիրինթոսում
Սրբացած կնիք:

Այն, որ չի եղել, որ պե՛տք է լինի
Մանկական սրտում —
Հոսում է, որպես լուսավոր գինի —
Հոգու կապույտում:

Հրատարակված՝ Թարգմանություն-ում | Պիտակված , , , , , | Թողնել մեկնաբանություն

Աղոթք Պերսեփոնեին

Վերջին տողը ոչ մի կերպ չի ստացվում: Բայց սրանից լավ թարգմանել դեռ չեմ կարողանում:

Աղոթք Պերսեփոնեին

Եղիր նրան, Պերսեփոնե՛,
Ամեն ինչ, որ ես չեղա․
Դիր գլուխը քո գոգին:
Այնքան հպարտ, վայրի էր,
Անհոգ, ինքնագոհ, ազատ,
Նա իմ կարիքը չուներ․
Փոքրիկ, մենակ մանուկ է
Նա՝ մոլորված դժոխքում․
Դիր գլուխը քո գոգին,
Ասա նրան․  «Իմ անգին,
Այստեղ այդքան մի վախիր»:

Էդնա Սենթ Վինսենթ Միլլեյ

Անգլերենը՝

Prayer To Persephone

Be to her, Persephone,
All the things I might not be:
Take her head upon your knee.
She that was so proud and wild,
Flippant, arrogant and free,
She that had no need of me,
Is a little lonely child
Lost in Hell,—Persephone,
Take her head upon your knee:
Say to her, “My dear, my dear,
It is not so dreadful here.”

Edna St. Vincent Millay

Հրատարակված՝ Թարգմանություն-ում | Պիտակված , | 1 մեկնաբանություն

Աժդահակ

DSCN5525

 

Աժդահակ

Ելենային

գեղեցկության ցավից թրթռում է հոգիս
արևը թափվում է գագաթին
հալեցնում մարմինս
հեղուկը
կարմիր քարերի միջով հոսում է
դեպի լիճը կապույտ
եզերված երկնքի ձյունով

մարմինը հագուստով չի ծնվել
և հոգին նրանն է լիովին
արյունը խառնվում է ջրին
ջրին խառնված երկնքին
խառնվում է հոգին
միասին
թրթռում ենք գեղեցկությունից

արևը վերև է կանչում

գագաթին
գիշերը խառնվում է աստղերին
ջուրը ամպ է դառնում
երկնքից
իջնում ենք միասին
դեպի լիճը կապույտ
թափանցիկ
մարմինն ու հոգին կլանող

գագաթը վերելքն է
քարացած պահի մեջ
տրված բարձրացողին
մեկընդմիշտ
որպես ընդլայնում Եսի:

Հրատարակված՝ ձեռագիր, պոեզիա-ում | Պիտակված , , | Թողնել մեկնաբանություն

աշխարհը open source ա

աշխարհը open source ա
ձկները լողում են
երկնքում
փոխվեցին ամպային հետքերը
նկարչի, որ երազում տեսնում էր
ինքն իրեն նկարող պատկեր
փոխվեցին ամպային հետքերը
երկնքում
ձվաձև ակվարիումում
ցատկոտում էին բզեզներ
ձկները մազ էին բաց թողնում
ցատկոտում էին բզեզներ
բմբուլները քամուն տված
ձկները մկկում էին անդարդ
խուճուճ ամպային կոկորդներով
հոսում էր անձրևը հատ-հատ
բան չեմ հասկանում բայց գիտեմ
աշխարհը open source ա

Հրատարակված՝ զարմանք-ում | Պիտակված | Թողնել մեկնաբանություն

Թե ինչ մտապատահեց, երբ ես մոռացա պրոտոնի գոյության մասին

Տարրական էլեկտրական լիցքը կրողը էլեկտրոնն է: Էլեկտրոնի լիցքը բացասական է: Էլեկտրական հոսանքը էլեկտրոնների կարգավորված շարժումն է: Էլեկտրոնները բացասական բևեռից (որտեղ շատ են քանակով) շարժվում են դրական բևեռը (որտեղ ավելի քիչ են), և դրա արդյունքում առաջանում է էլեկտրական հոսանք: Էլեկտրական դաշտը նույնպես առաջանում է էլեկտրոնների շնորհիվ: Էլեկտրականությունը, այսպիսով, էլեկտրոնների գոյության հետևանք է, իսկ էլեկտրական դաշտը նյութապես կրողը էլեկտրոնն է:

charges_plus_minus_thumb.svg

Պոզիտրոնը ունի +e լիցք՝ մեծությամբ հավասար էլեկտրոնի լիցքին, նշանով՝ դրական: Մի րոպե, ի՞նչ է նշանակում՝ «ունի + լիցք»: Բնության մեջ «+» լիցք չկա: «+»-ի գաղափարն առաջանում է մարդու մտքում՝ էլեկտրոնների ավել և պակաս քանակությունները համեմատելով: Եթե մի տեղ ունենք 10 էլեկտրոն, իսկ մի ուրիշ տեղ՝ 5 էլեկտրոն, ապա այդ 5 էլեկտրոնը 10 էլեկտրոնի համեմատ ունեն +5e դրական լիցք:

Դրական լիցքը մաթեմատիկական աբստրակցիա է: Ներմուծելով դրական լիցքի գաղափարը՝ մաթեմատիկական մոդելի օգնությամբ տեսականորեն նկարագրում, կանխատեսում և փորձնականորեն ապացուցում ու բացահայտում ենք ֆիզիկական տարբեր երևույթներ: Լավ, իսկ պոզիտրոնի գոյությունը այդ դեպքում ո՞նց է հնարավոր դառնում: Ո՞նց կարող է պոզիտրոնը չունենալ մի բան, և այդ չունենալու արդյունքում համարվի, որ նա ունի մի չբան: Առհասարակ ատոմի գոյությունը ո՞նց է հնարավոր դառնում: Ինչպե՞ս կարող է ատոմը լինել էլեկտրաչեզոք համակարգ, եթե միակ լիցքակիրը էլեկտրոնն է: Նեյտրոնները ո՞նց են չեզոքացնում էլեկտրոններին: Ինչպե՞ս կարող է առհասարակ հնարավոր լինել նյութի գոյությունը: Ինչպե՞ս է, որ մինչև հիմա նման ոչ մի հարց չի առաջացել իմ գլխում: Անհնար է երևակայել, որ աշխարհն այդքան տարօրինակ է, իսկ ես՝ այդքան հիմար: Ու դպրոցից ի վեր նման հարց չեմ ունեցել: Ո՞նց կարելի է այդքան անհասկացող լինել: Ո՞նց մինչև հիմա մի ուրիշը նման բան չի մտածել:

PositronDiscovery

Պոզիտրոն

Ժամանակ չունեի փնտրել-կարդալու: Լարված աշխատանքի ընթացքի կարճ դադարներին երբեմն-երբեմն տանջում էր կիսատ մնացած միտքը: Չարչարվելով հիշողության քվանտային-քվարկային լաբիրինթոսում, գրեթե տառապելով մտքի անելանելի փակուղիներում՝ տուն հասա և նետվեցի հյուրա-ճաշա-հեռուստացույցասենյակ՝ կոպտորեն խախտելով բլոտի սրբազան-ներամփոփ սեանսը:

-Կներեք, բայց չեմ դիմանում, պիտի հարցնեմ: Պա՛, պոզիտրոնի գոյությունը ո՞նց ա հնարավոր: Ուզում եմ ասեմ՝ ի՞նչ ա նշանակում՝ էլեկտրոնի լիցքին հակառակ լիցք ունի, եթե նման բան չկա:

Խաղաթղթերի հովհարները բռնած չորս ձախ ձեռքերի մոտ անշարժացան հաղթաթուղթը նետելու պատրաստ չորս աջ ձեռքերը, չոլկայի, թրաշի, թրաշի բացակայության և ալեխառն մազերի չորս տարբեր աքսեսուարների ֆոնին չորս զույգ աչքեր սևեռվեցին աչքերիս:

— Ի՞նչ չկա:

— Դրական լիցք:

— Ո՞նց չկա:

— Դրակա՛ն էլեկտրակա՛ն լի՛ցք, չկա՛: Էլեկտրոնի լիցքը բացասական ա: Բա պոզիտրոնը ո՞նց կարա դրական լիցք ունենա: Այսինքն, ո՞նց ունի մի բան, որը գոյություն չունի: Բան չեմ հասկանում:

— Բա պրոտո՞նը:

— Պրոտո՞նը…

— Հա՛, պրոտոնը: Պրոտոնը դրական լիցքն ա:

— Ո՞նց,- շշմեցի-ոչնչացվեցի ես:

— Դրական լիցքը պրոտոնն ա: Ո՞նց պրոտոն չկա, տիեզերքի մեծ մասը պրոտոնից ա կազմված: Ատոմը…

Պերճախոսությամբ երբեք չեմ փայլել, բայց հաստատ պերճախոս տեսք ունեի, ինչը զրուցակիցներիս հիշեցնել տվեց, որ հաշիվներս մաքրված են և կարելի է վերադառնալ խաղին՝ ինձ թողնելով շվարած տարակուսանքում տապակվելու:

— Ղառը ղոզ:
Մի քանի ժամ անց, երբ խաղն ավարտվեց, պապաս մտավ սենյակս:

-Հո գրազ չէի՞ր եկել:

— Չէ… խոռոչները…

— Հա, կիսահաղորդիչների մեխանիզմով ես մտածել: Էդ դեպքում հասկանալի ա…

— Ըհը: Բայց…

— Կարևորը՝ գրազ չես եկել:

 

Հրատարակված՝ խառը կյանքից-ում | Պիտակված , , | Թողնել մեկնաբանություն